Zaburzenia osobowości: objawy. Kiedy iść do specjalisty?

Zaburzenia osobowości: kluczowe rozróżnienie, które musisz znać

Kiedy mówimy o zaburzeniach osobowości, mam na myśli utrwalone, nieelastyczne wzorce myślenia, odczuwania i zachowania, które znacząco odbiegają od norm kulturowych i prowadzą do cierpienia lub trudności w codziennym funkcjonowaniu. To nie są chwilowe wahania nastroju czy reakcje na stres, ale głęboko zakorzenione sposoby bycia, które wpływają na wszystkie obszary życia. W Polsce, podobnie jak na świecie, specjaliści korzystają z klasyfikacji ICD-11 (od 2022 roku) oraz pomocniczo z DSM-5, które grupują te zaburzenia w charakterystyczne wiązki, czyli klastry.

Ważne jest, aby odróżnić chwilowe trudności emocjonalne, które każdy z nas przeżywa, od trwałych wzorców charakterystycznych dla zaburzeń osobowości. Te drugie cechuje długotrwałość i wszechobecność objawów manifestują się one w różnych sferach życia: w pracy, w relacjach, w sposobie postrzegania siebie i świata. Jeśli zauważasz, że pewne trudności utrzymują się od lat i wpływają na Twoje codzienne funkcjonowanie, to sygnał, że warto przyjrzeć się temu bliżej.

Jako specjalista, zawsze podkreślam znaczenie wczesnego rozpoznania objawów zaburzeń osobowości. Im szybciej uda się je zidentyfikować i podjąć odpowiednią terapię, tym większa szansa na skuteczniejsze leczenie i zapobieganie pogłębianiu się problemów. Wczesna interwencja może znacząco poprawić jakość życia i funkcjonowanie społeczne osoby dotkniętej zaburzeniem.

Wiązka A: świat widziany inaczej objawy zaburzeń ekscentrycznych

Wiązka A obejmuje zaburzenia, które często charakteryzują się postrzeganiem świata w sposób odbiegający od normy, co może prowadzić do ekscentrycznych zachowań i trudności w relacjach. Osoby z tymi zaburzeniami często wydają się innym dziwne lub nietypowe.

• Utrwalona nieufność i podejrzliwość wobec innych.
• Bezpodstawne wątpliwości co do lojalności przyjaciół lub współpracowników.
• Interpretowanie neutralnych lub przyjaznych uwag jako poniżających lub grożących.
• Skłonność do długotrwałego noszenia urazy i nieprzebaczania.
• Gotowość do reagowania gniewem na postrzegane ataki na własną osobę lub reputację.

Zaburzenie schizoidalne: Tutaj dominują wycofanie z relacji społecznych i ograniczony zakres ekspresji emocjonalnej. Osoby schizoidalne często preferują samotność, nie odczuwają silnej potrzeby bliskości i wydają się emocjonalnie chłodne. Kluczowe objawy to:

• Brak pragnienia bliskich relacji, w tym rodzinnych.
• Preferowanie samotności i aktywności wykonywanych w pojedynkę.
• Ograniczony zakres ekspresji emocjonalnej, chłód emocjonalny.
• Niewielkie zainteresowanie doświadczeniami seksualnymi.
• Obojętność na pochwały i krytykę.

Zaburzenie schizotypowe: To zaburzenie charakteryzuje się osobliwościami w myśleniu, wyglądzie i zachowaniu. Osoby te często odczuwają dyskomfort w bliskich relacjach, mogą mieć nietypowe przekonania (np. myślenie magiczne) i dziwaczną mowę. Kluczowe objawy to:

• Osobliwości w myśleniu, wyglądzie i zachowaniu.
• Dyskomfort w bliskich relacjach i brak zdolności do nawiązywania ich.
• Nietypowe przekonania, np. wiara w telepatię lub myślenie magiczne.
• Dziwaczna mowa, często metaforyczna lub niejasna.
• Lęk społeczny o charakterze paranoidalnym, nie zmniejszający się wraz z czasem.

Wiązka B: burza emocji i relacji objawy zaburzeń dramatycznych

Zaburzenia osobowości z wiązki B często manifestują się w sposób dramatyczny, impulsywny i emocjonalny, co prowadzi do intensywnych trudności w relacjach i niestabilności w wielu obszarach życia. Są to zaburzenia, które często wymagają pilnej interwencji.

Zaburzenie borderline (z pogranicza): To jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń w Polsce, charakteryzujące się znaczną niestabilnością w relacjach, obrazie siebie i afektach, oraz impulsywnością. Osoby z borderline często doświadczają panicznego lęku przed porzuceniem, chronicznego uczucia pustki, napadów złości, a także zachowań autoagresywnych i prób samobójczych. Kluczowe objawy to:

• Paniczny lęk przed porzuceniem i rozpaczliwe próby jego uniknięcia.
• Niestabilne i intensywne relacje międzyludzkie, charakteryzujące się skrajnościami (idealizacja-dewaluacja).
• Zaburzenia tożsamości: niestabilny obraz siebie lub poczucie własnej wartości.
• Impulsywność w co najmniej dwóch obszarach, które są potencjalnie autodestrukcyjne (np. wydawanie pieniędzy, seks, nadużywanie substancji, objadanie się, ryzykowna jazda).
• Powtarzające się zachowania, gesty lub groźby samobójcze, samookaleczenia.
• Niestabilność afektywna, intensywne wahania nastroju.
• Chroniczne uczucie pustki.
• Nieadekwatny, intensywny gniew lub trudności w kontrolowaniu złości.
• Przejściowe, związane ze stresem myśli paranoidalne lub ciężkie objawy dysocjacyjne.

Zaburzenie narcystyczne: Osoby z tym zaburzeniem mają przesadne poczucie własnej ważności i potrzebę podziwu. Często brakuje im empatii, wykorzystują innych do własnych celów i żyją w fantazjach o nieograniczonym sukcesie. Kluczowe objawy to:

• Przesadne poczucie własnej ważności i wyższości.
• Zaabsorbowanie fantazjami o nieograniczonym sukcesie, władzy, pięknie lub idealnej miłości.
• Przekonanie o własnej wyjątkowości i możliwości bycia zrozumianym tylko przez innych wyjątkowych ludzi.
• Potrzeba nadmiernego podziwu.
• Poczucie uprawnienia, czyli nieuzasadnione oczekiwanie szczególnie korzystnego traktowania.
• Wykorzystywanie innych do osiągania własnych celów.
• Brak empatii: niechęć do rozpoznawania lub utożsamiania się z uczuciami innych.
• Częsta zazdrość o innych lub przekonanie, że inni są zazdrośni o niego.
• Arogancja i wyniosłość w postawach i zachowaniach.

Zaburzenie histrioniczne: Charakteryzuje się nadmierną emocjonalnością i silną potrzebą bycia w centrum uwagi. Osoby histrioniczne często zachowują się teatralnie, uwodzicielsko, a ich emocjonalność bywa powierzchowna i szybko zmieniająca się. Kluczowe objawy to:

• Potrzeba bycia w centrum uwagi.
• Niewłaściwie uwodzicielskie lub prowokacyjne zachowania w interakcjach z innymi.
• Szybko zmieniające się i płytkie wyrażanie emocji.
• Używanie wyglądu fizycznego do zwracania na siebie uwagi.
• Dramatyczny, teatralny sposób mówienia, z przesadną ekspresją emocji.
• Sugestywność, czyli łatwe uleganie wpływom innych lub okoliczności.
• Uważanie relacji za bardziej intymne, niż są w rzeczywistości.

Antyspołeczne zaburzenie osobowości (dyssocjalne): Osoby z tym zaburzeniem lekceważą i naruszają prawa innych, często są impulsywne, oszukują, nie odczuwają wyrzutów sumienia i mają trudności z utrzymaniem stałej pracy czy relacji. Obserwuję, że w Polsce rośnie liczba zachowań ryzykownych związanych z tym zaburzeniem wśród młodzieży. Kluczowe objawy to:

• Lekceważenie i naruszanie praw innych, począwszy od 15. roku życia.
• Oszukiwanie, kłamstwa, używanie pseudonimów lub manipulowanie innymi dla zysku.
• Impulsywność lub niezdolność do planowania przyszłości.
• Drażliwość i agresywność, często prowadzące do bójek lub napaści.
• Lekkomyślne lekceważenie bezpieczeństwa własnego lub innych.
• Trwała nieodpowiedzialność, np. niezdolność do utrzymania stałej pracy.
• Brak wyrzutów sumienia, obojętność lub racjonalizowanie krzywdzenia innych.

Przeczytaj również: Czy to narcyzm? 9 kluczowych objawów i typów zaburzenia

Wiązka C: życie w cieniu lęku objawy zaburzeń obawowych

Wiązka C obejmuje zaburzenia charakteryzujące się wysokim poziomem lęku, obaw i zahamowania, co często prowadzi do unikania sytuacji społecznych i trudności w funkcjonowaniu.

Zaburzenie unikające (lękliwe): Dominują tu zahowanie społeczne, poczucie nieadekwatności i nadwrażliwość na negatywną ocenę. Osoby z tym zaburzeniem często unikają sytuacji społecznych i zawodowych z obawy przed krytyką, odrzuceniem lub wstydem. Kluczowe objawy to:

• Zahamowanie społeczne, poczucie nieadekwatności.
• Nadwrażliwość na negatywną ocenę.
• Unikanie aktywności zawodowych, które wiążą się z istotnym kontaktem interpersonalnym.
• Niechęć do angażowania się w relacje, chyba że ma się pewność bycia lubianym.
• Powściągliwość w bliskich relacjach z obawy przed wstydem lub wyśmianiem.
• Zaabsorbowanie krytyką lub odrzuceniem w sytuacjach społecznych.
• Postrzeganie siebie jako niekompetentnego, nieatrakcyjnego lub gorszego od innych.

Zaburzenie zależne: Charakteryzuje się nadmierną potrzebą bycia pod opieką, co prowadzi do uległości, lęku przed separacją i trudności w podejmowaniu decyzji bez rad innych. Osoby zależne często są gotowe robić nieprzyjemne rzeczy, aby uzyskać wsparcie i akceptację. Kluczowe objawy to:

• Nadmierna potrzeba bycia pod opieką, prowadząca do uległości i lęku przed separacją.
• Trudności w podejmowaniu codziennych decyzji bez nadmiernych rad i zapewnień ze strony innych.
• Potrzeba, aby inni brali odpowiedzialność za większość ważnych obszarów życia.
• Trudności w wyrażaniu sprzeciwu wobec innych z obawy przed utratą wsparcia.
• Trudności w inicjowaniu projektów lub robieniu rzeczy samodzielnie.
• Poczucie dyskomfortu lub bezradności, gdy jest się samemu, z obawy przed niemożnością zadbania o siebie.
• Pilne poszukiwanie nowej relacji jako źródła opieki i wsparcia, gdy jedna relacja się kończy.

Anankastyczne zaburzenie osobowości (obsesyjno-kompulsyjne): Osoby z tym zaburzeniem są zaabsorbowane porządkiem, perfekcjonizmem i kontrolą, co często odbywa się kosztem elastyczności i efektywności. Charakteryzuje je nadmierna sumienność, skrupulatność i sztywność w kwestiach moralnych. Kluczowe objawy to:

• Zaabsorbowanie porządkiem, perfekcjonizmem i kontrolą, kosztem elastyczności i efektywności.
• Nadmierna sumienność, skrupulatność i sztywność w kwestiach moralnych, etycznych lub wartościach.
• Perfekcjonizm, który utrudnia ukończenie zadań.
• Nadmierne poświęcanie się pracy i produktywności kosztem czasu wolnego i przyjaciół.
• Niechęć do delegowania zadań lub pracy z innymi, chyba że robią to dokładnie w jego sposób.
• Skąpstwo w wydawaniu pieniędzy na siebie i innych.
• Niezdolność do pozbywania się zużytych lub bezwartościowych przedmiotów, nawet jeśli nie mają wartości sentymentalnej.

Symptomy w praktyce: jak zaburzenia osobowości manifestują się w codziennym życiu

W środowisku zawodowym zaburzenia osobowości mogą prowadzić do wielu problemów. Osoba z zaburzeniem unikającym może mieć trudności z podjęciem się nowej, wymagającej interakcji z ludźmi pracy, a osoba z zaburzeniem anankastycznym może być tak zaabsorbowana perfekcjonizmem, że prokrastynuje lub nie jest w stanie ukończyć projektów. Częste są konflikty z przełożonymi lub współpracownikami, trudności w utrzymaniu zatrudnienia, a nawet utrata pracy z powodu niemożności dostosowania się do wymagań środowiska.

Relacje interpersonalne to kolejny obszar, który jest mocno dotknięty. Zaburzenia osobowości mogą powodować niestabilność, trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu więzi. Osoby z zaburzeniem borderline często doświadczają burzliwych relacji, przechodząc od idealizacji do dewaluacji. Z kolei osoby schizoidalne mogą utrzymywać dystans emocjonalny, a te z zaburzeniem zależnym nadmiernie uzależniać się od innych, tracąc własną tożsamość w relacji.

Wewnętrzne doświadczenia osób z zaburzeniami osobowości są równie trudne. Często towarzyszy im chroniczne uczucie pustki, lęku, niezrozumienia. Niskie poczucie własnej wartości, trudności w regulacji emocji, a także poczucie bycia innym, gorszym lub niezrozumianym, to stałe elementy ich wewnętrznego świata. To ogromne cierpienie, które często jest niewidoczne dla otoczenia.

Objawy to nie diagnoza: dlaczego internet nie zastąpi specjalisty

W dobie internetu łatwo jest natknąć się na informacje o różnych zaburzeniach i próbować samemu postawić diagnozę. Chcę jednak mocno ostrzec przed ryzykiem samodiagnozy. Internet, choć jest źródłem wiedzy, nie zastąpi doświadczonego specjalisty. Pułapki błędnych wniosków, opóźnianie profesjonalnej pomocy oraz ryzyko stygmatyzacji siebie lub innych to realne zagrożenia. Pamiętaj, że tylko psycholog lub psychiatra może postawić rzetelną diagnozę.

Zaburzenia osobowości często współwystępują z innymi problemami psychicznymi lub bywają z nimi mylone, co dodatkowo komplikuje diagnostykę. To sprawia, że samodzielne próby rozpoznania są niezwykle trudne. Oto kilka przykładów:

• Depresja: Często współwystępuje z zaburzeniami osobowości, zwłaszcza z borderline i unikającym.
• Zaburzenia lękowe: Mogą być mylone z zaburzeniami z wiązki C (unikające, zależne, anankastyczne).
• Uzależnienia: Często towarzyszą antyspołecznemu i borderline zaburzeniu osobowości.
• Zaburzenia odżywiania: Mogą współwystępować z niestabilnością emocjonalną charakterystyczną dla borderline.
• Zaburzenia psychotyczne: Schizotypowe zaburzenie osobowości może wykazywać pewne cechy zbliżone do psychozy, ale o mniejszym nasileniu.

Zatem, kiedy objawy powinny skłonić Cię do poszukania profesjonalnej pomocy? Z mojego doświadczenia wynika, że kluczowe są intensywność, długotrwałość i wpływ na codzienne funkcjonowanie oraz relacje. Zastanów się, czy:

• Objawy utrzymują się przez długi czas (lata) i są stałym elementem Twojego funkcjonowania.
• Powodują znaczne cierpienie lub dyskomfort.
• Utrudniają Ci utrzymanie stabilnych relacji z bliskimi.
• Negatywnie wpływają na Twoją pracę, naukę lub inne ważne obszary życia.
• Prowadzisz zachowania, które są dla Ciebie lub innych szkodliwe (np. autoagresja, impulsywność).

Od rozpoznania do działania: co robić, gdy podejrzewasz te objawy

Jeśli podejrzewasz u siebie lub u bliskiej osoby objawy zaburzeń osobowości, najważniejszym krokiem jest poszukanie profesjonalnej pomocy. W Polsce możesz zwrócić się do:

• Psychologa: Przeprowadzi diagnostykę psychologiczną i zaproponuje odpowiednią formę terapii.
• Psychiatry: Lekarz specjalista, który może postawić diagnozę medyczną i w razie potrzeby zalecić farmakoterapię.
• Poradni Zdrowia Psychicznego (PZP): Oferują bezpłatną pomoc w ramach NFZ, choć czas oczekiwania na wizytę bywa długi.
• Fundacji i stowarzyszeń: Niektóre organizacje oferują wsparcie i grupy terapeutyczne dla osób z zaburzeniami osobowości i ich bliskich.

Wspieranie osoby z zaburzeniem osobowości to wyzwanie, które wymaga cierpliwości i zrozumienia, ale także dbania o własne granice. Moje porady w tym zakresie to:

• Edukuj się: Im więcej wiesz o zaburzeniu, tym lepiej zrozumiesz zachowania bliskiej osoby.
• Zachęcaj do terapii: Delikatnie, ale konsekwentnie motywuj do podjęcia i kontynuowania leczenia.
• Ustalaj granice: To kluczowe dla Twojego dobrostanu i dla zdrowej dynamiki relacji.
• Szukaj wsparcia dla siebie: Grupy wsparcia dla rodzin lub indywidualna terapia mogą być bardzo pomocne.
• Pamiętaj o empatii: Osoby z zaburzeniami osobowości często cierpią i nie zawsze potrafią inaczej wyrazić swoje emocje.

Podstawową i najskuteczniejszą metodą leczenia zaburzeń osobowości jest długoterminowa psychoterapia. Nie ma tu szybkich rozwiązań, ale konsekwentna praca nad sobą przynosi realne zmiany. Wśród najskuteczniejszych nurtów wyróżnia się terapię psychodynamiczną, która skupia się na zrozumieniu nieświadomych konfliktów i wzorców, oraz terapię dialektyczno-behawioralną (DBT), szczególnie polecaną w przypadku zaburzenia borderline. DBT uczy umiejętności regulacji emocji, tolerancji na stres i efektywności interpersonalnej, co jest nieocenione w radzeniu sobie z intensywnymi objawami tego zaburzenia.