SI czy autyzm? Ekspert wyjaśnia różnice i drogę do diagnozy.

Dlaczego tak łatwo pomylić te dwa stany? Zrozumieć wspólne objawy

Jako ekspertka w dziedzinie rozwoju dziecka, często spotykam się z pytaniem, dlaczego zaburzenia integracji sensorycznej (SI) i spektrum autyzmu (ASD) są tak łatwo mylone. Odpowiedź jest złożona, ale kluczowa: objawy sensoryczne są niemal wszechobecne u osób w spektrum autyzmu. Szacuje się, że nawet 90% dzieci z ASD wykazuje trudności w przetwarzaniu bodźców sensorycznych. To sprawia, że na pierwszy rzut oka, zachowania dziecka z SI i dziecka z autyzmem mogą wydawać się bardzo podobne.

Istnieje wiele nakładających się objawów, które mogą wprowadzać w błąd. Należą do nich między innymi:

• Nadwrażliwość lub niedowrażliwość na bodźce: Dziecko może reagować silnym lękiem na głośne dźwięki, jasne światło, specyficzne tekstury ubrań (nadwrażliwość) lub wręcz przeciwnie nie reagować na ból, poszukiwać intensywnych wrażeń ruchowych, kręcić się, skakać (niedowrażliwość).
• Wybiórczość pokarmowa: Ograniczenia dietetyczne, które nie wynikają z kaprysu, a z awersji do konkretnych zapachów, smaków czy konsystencji jedzenia.
• Trudności z samoregulacją emocji: Dzieci mogą mieć problem z uspokojeniem się po silnych emocjach, łatwo wpadają w złość lub płacz, co często jest efektem przeciążenia sensorycznego.
• Unikanie kontaktu fizycznego: Niechęć do przytulania, dotykania, a nawet trzymania za rękę, co bywa mylone z brakiem potrzeby bliskości.
• Zachowania autostymulacyjne (stereotypie): Powtarzalne ruchy, takie jak machanie rękami, kręcenie się w kółko, kołysanie, które służą dziecku do regulacji sensorycznej lub radzenia sobie z nadmiarem bodźców.

Nadwrażliwość, unikanie dotyku, wybiórczość pokarmowa: kiedy to "tylko" SI, a kiedy element autyzmu?

Kiedy obserwuję te wspólne objawy, zawsze zadaję sobie pytanie o ich źródło. To właśnie ono jest kluczem do rozróżnienia. Weźmy przykład unikania dotyku. Dziecko z zaburzeniami SI może unikać przytulania czy noszenia ubrań o pewnej fakturze, ponieważ jego system nerwowy przetwarza te bodźce jako bolesne lub nieprzyjemne. Dyskomfort fizyczny jest tu pierwotny. Natomiast dziecko w spektrum autyzmu również może unikać dotyku, ale często jest to powiązane z szerszymi trudnościami w interakcjach społecznych, w rozumieniu intencji drugiej osoby, a problemy sensoryczne mogą być tu czynnikiem wtórnym, który dodatkowo utrudnia nawiązywanie relacji.

Podobnie jest z wybiórczością pokarmową. W przypadku SI dziecko może odmawiać jedzenia konkretnych produktów ze względu na ich teksturę lub zapach, które są dla niego awersyjne sensorycznie. W autyzmie, oprócz awersji sensorycznych, często dochodzi silna potrzeba rutyny i niezmienności, co sprawia, że dziecko trzyma się bardzo wąskiego repertuaru znanych i bezpiecznych pokarmów. Różnica, choć subtelna, ma ogromne znaczenie dla planowania terapii.

Kluczowa różnica: Gdzie leży źródło problemu?

Jak już wspomniałam, fundamentalna różnica między zaburzeniami SI a autyzmem leży w źródle problemu. W zaburzeniach integracji sensorycznej, nietypowe reakcje na bodźce wynikają z nieprawidłowego przetwarzania informacji sensorycznych przez mózg. Mózg dziecka ma trudności z odbieraniem, interpretowaniem i organizowaniem bodźców zmysłowych (dotyku, ruchu, równowagi, wzroku, słuchu, węchu, smaku). To prowadzi do nieadekwatnych reakcji adaptacyjnych na otoczenie.

W spektrum autyzmu natomiast, problemy sensoryczne są jednym z wielu objawów, a rdzeniem zaburzenia są trudności w komunikacji społecznej, interakcjach oraz występowanie sztywnych, powtarzalnych wzorców zachowań i zainteresowań. Problemy sensoryczne w autyzmie często są wtórne do tych deficytów społeczno-komunikacyjnych lub stanowią integralną część ogólnego, całościowego zaburzenia rozwoju. Dziecko z autyzmem ma trudności z rozumieniem świata społecznego, nawiązywaniem relacji i elastycznym dostosowywaniem się do zmian, a te wyzwania są znacznie bardziej centralne niż same trudności sensoryczne, choć te ostatnie mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Autyzm a SI: Szczegółowe porównanie objawów

Sfera społeczna i komunikacja: Obszar, który najwięcej mówi o autyzmie

Dla mnie, jako specjalistki, to właśnie sfera społeczna i komunikacja jest najbardziej rozstrzygającym obszarem w diagnostyce różnicowej. Trudności w tej sferze są centralnym elementem diagnozy autyzmu i zazwyczaj nie występują lub są znacznie mniej nasilone w przypadku izolowanych zaburzeń SI. Dzieci w spektrum autyzmu często wykazują:

• Brak lub ograniczony kontakt wzrokowy, który nie jest tylko wynikiem dyskomfortu sensorycznego, ale braku zainteresowania twarzą rozmówcy.
• Trudności w rozumieniu i wyrażaniu emocji, zarówno własnych, jak i innych osób.
• Nietypowe użycie mowy (np. echolalia, odwracanie zaimków, mówienie o sobie w trzeciej osobie) lub jej brak.
• Brak wspólnego pola uwagi, czyli niepodążanie wzrokiem za tym, na co wskazuje inna osoba, ani nie wskazywanie przedmiotów, aby podzielić się zainteresowaniem.
• Trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji z rówieśnikami, co często wynika z niezrozumienia zasad społecznych czy braku wzajemności w zabawie.

W przeciwieństwie do tego, dzieci z zaburzeniami SI, choć mogą mieć trudności społeczne (np. unikać głośnych imprez urodzinowych z powodu przeciążenia sensorycznego), zazwyczaj są zainteresowane interakcjami społecznymi i potrafią nawiązywać relacje, jeśli czują się bezpiecznie i komfortowo. Ich trudności społeczne są wtórne do dyskomfortu sensorycznego, a nie wynikają z pierwotnego deficytu w rozumieniu społecznym.

Powtarzalne zachowania i fiksacje: Czy występują w zaburzeniach SI?

Powtarzalne zachowania i sztywne, ograniczone zainteresowania to kolejny charakterystyczny objaw spektrum autyzmu. Mogą to być sztywne rutyny (np. zawsze ta sama droga do przedszkola, jedzenie tylko z konkretnego talerza), fiksacje na konkretnych przedmiotach (np. obsesyjne układanie samochodów w rzędzie, zbieranie kamyków i niepozwalanie nikomu ich dotknąć) lub tematach (np. encyklopedyczna wiedza o dinozaurach, pociągach). Często obserwujemy również stereotypie ruchowe, takie jak machanie rękami, kołysanie się, kręcenie przedmiotami, które są trudne do przerwania i nie służą konkretnemu celowi.

W zaburzeniach SI, niektóre zachowania autostymulacyjne również mogą występować, jednak zazwyczaj są one mniej wszechobecne, mniej sztywne i służą głównie celom regulacji sensorycznej. Dziecko może kręcić się, aby dostarczyć sobie bodźców przedsionkowych, lub machać rękami, aby rozładować napięcie. Kluczowa różnica polega na tym, że w SI te zachowania są zazwyczaj bardziej elastyczne, łatwiejsze do przerwania i nie wynikają z ograniczonych zainteresowań czy potrzeby niezmienności, jak ma to miejsce w autyzmie. W autyzmie takie zachowania są często głęboko zakorzenione w potrzebie przewidywalności i mogą być bardzo trudne do modyfikacji.

Reakcje na bodźce sensoryczne: Jak wyglądają w obu przypadkach?

Przygotowałam tabelę, która, mam nadzieję, pomoże Państwu lepiej zrozumieć, jak pozornie podobne reakcje sensoryczne mogą różnić się w przypadku zaburzeń SI i spektrum autyzmu.

Zabawa i interakcje z rówieśnikami: Praktyczne przykłady różnic

Obserwacja zabawy dziecka to dla mnie kolejne cenne źródło informacji. Dzieci z zaburzeniami SI mogą mieć trudności z zabawą grupową, na przykład na placu zabaw, gdzie jest dużo hałasu, ruchu i nieprzewidywalnych bodźców. Mogą unikać piaskownicy, bo nie lubią piasku na rękach, lub zjeżdżalni, bo boją się wysokości. Jednakże, jeśli czują się komfortowo, zazwyczaj są zainteresowane zabawą symboliczną i wyobrażeniową, potrafią tworzyć złożone scenariusze, wchodzić w role i naśladować dorosłych. Ich trudności w zabawie z rówieśnikami często wynikają z dyskomfortu sensorycznego, a nie z braku chęci czy umiejętności społecznych.

W przypadku spektrum autyzmu, wzorce zabawy są zazwyczaj inne. Często obserwujemy zabawę samotną, powtarzalną i funkcjonalną, czyli dziecko może godzinami układać klocki w rzędzie, kręcić kółkami samochodów, ale nie użyje ich do zabawy w wyścigi czy budowania garażu. Trudności z zabawą symboliczną, brak wzajemności w interakcjach oraz trudności w dzieleniu uwagi z rówieśnikami są tu bardzo typowe. Dziecko może być obok innych dzieci, ale nie będzie z nimi wchodzić w interakcje, nie będzie naśladować, ani próbować nawiązać wspólnej zabawy. Na przykład, zamiast bawić się w dom z innymi dziećmi, dziecko z autyzmem może skupić się na otwieraniu i zamykaniu drzwi miniaturowego domku, ignorując próby zaangażowania go w fabułę.

Droga do trafnej diagnozy w Polsce: Przewodnik krok po kroku

Pierwsze niepokojące sygnały: co robić i do kogo się zwrócić?

Kiedy rodzice zauważają u swojego dziecka niepokojące sygnały, naturalne jest poczucie niepewności i lęku. Moja rada jest zawsze taka sama: obserwujcie i notujcie. Zapisujcie konkretne zachowania kiedy się pojawiają, co je wywołuje, jak często, w jakich okolicznościach. Te notatki będą bezcenne dla specjalistów. Pierwszym krokiem powinno być skonsultowanie się z pediatrą. Lekarz rodzinny, znając historię rozwoju dziecka, może skierować Państwa do odpowiednich specjalistów. Pamiętajcie, że wczesna interwencja jest kluczowa, niezależnie od tego, czy mówimy o SI, czy o autyzmie.

Psycholog, psychiatra, terapeuta SI: kto jest kim w procesie diagnostycznym?

Proces diagnostyczny w Polsce jest złożony i wymaga zaangażowania wielu specjalistów. Oto ich role:

• Psychiatra dziecięcy: To lekarz, który po zebraniu kompleksowego wywiadu, obserwacji i analizie wyników badań innych specjalistów, stawia ostateczną diagnozę spektrum autyzmu.
• Psycholog: Przeprowadza testy psychologiczne, ocenia rozwój poznawczy i emocjonalny dziecka, a także jego funkcjonowanie społeczne. Jego opinia jest niezwykle ważna w procesie diagnostycznym ASD.
• Pedagog: Ocenia funkcjonowanie dziecka w środowisku edukacyjnym, jego umiejętności szkolne, adaptację do grupy. Może być częścią zespołu diagnostycznego ASD, zwłaszcza w kontekście Integracji Sensorycznej.
• Terapeuta integracji sensorycznej: To certyfikowany specjalista, który na podstawie specjalistycznych testów i obserwacji klinicznej stawia diagnozę zaburzeń SI.

Jak wygląda diagnoza spektrum autyzmu (np. ADOS-2)?

Diagnozowanie spektrum autyzmu w Polsce to zazwyczaj wieloetapowy proces, który wymaga współpracy zespołu specjalistów. Z mojego doświadczenia wynika, że najczęściej przebiega on w następujący sposób:

1. Pierwsza wizyta u pediatry lub psychologa, który zbiera wstępny wywiad i kieruje na dalsze konsultacje.
2. Szczegółowy wywiad rozwojowy z rodzicami, często prowadzony przez psychologa lub psychiatrę, obejmujący historię ciąży, porodu, wczesnego rozwoju, kamieni milowych oraz bieżących trudności.
3. Obserwacja kliniczna dziecka przez różnych specjalistów w różnych środowiskach (gabinet, plac zabaw).
4. Zastosowanie standaryzowanych narzędzi diagnostycznych, takich jak ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule, Second Edition). To protokół obserwacji, który pozwala ocenić komunikację, interakcje społeczne, zabawę i powtarzalne zachowania.
5. Ocena psychologiczna, w tym testy inteligencji, ocena funkcji wykonawczych i innych obszarów rozwoju.
6. Konsultacje z innymi specjalistami, np. neurologiem, logopedą, terapeutą SI, aby wykluczyć inne schorzenia i uzyskać pełny obraz funkcjonowania dziecka.
7. Postawienie ostatecznej diagnozy przez psychiatrę dziecięcego na podstawie zebranych danych.

Na czym polega diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej?

Diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej jest przeprowadzana przez certyfikowanego terapeutę SI i również ma swoje etapy:

1. Szczegółowy wywiad z rodzicami, podczas którego terapeuta pyta o historię rozwoju dziecka, jego zachowania w różnych sytuacjach, preferencje sensoryczne, trudności w codziennym funkcjonowaniu.
2. Obserwacja kliniczna, podczas której terapeuta obserwuje spontaniczną zabawę dziecka, jego reakcje na różne bodźce (dotykowe, ruchowe, słuchowe), umiejętności motoryczne, równowagę, koordynację oraz planowanie ruchu.
3. Specjalistyczne, standaryzowane testy. W Polsce najczęściej wykorzystuje się Próby Południowokalifornijskie (SCSIT) lub inne aktualne narzędzia diagnostyczne, które oceniają m.in. percepcję dotykową, równowagę, koordynację bilateralną, praksję.
4. Analiza zebranych danych i opracowanie diagnozy wraz z profilem sensorycznym dziecka.
5. Omówienie wyników z rodzicami i przedstawienie zaleceń terapeutycznych.

Czy te diagnozy mogą współistnieć? Realia diagnostyczne w Polsce

Zdecydowanie tak! Diagnozy zaburzeń SI i spektrum autyzmu mogą i bardzo często współistnieją. Jak już wspomniałam, problemy sensoryczne są niezwykle powszechne u osób z autyzmem. Ważne jest, aby pamiętać, że diagnoza SI nie wyklucza autyzmu i odwrotnie. Jeśli dziecko ma zdiagnozowane zaburzenia SI, ale nadal wykazuje trudności w sferze społecznej, komunikacyjnej i powtarzalne zachowania, konieczna jest dalsza diagnostyka w kierunku ASD. Podobnie, dziecko z autyzmem niemal na pewno będzie miało również trudności z integracją sensoryczną. Dlatego tak ważne jest, aby uzyskać kompleksową ocenę, która pozwoli na pełny obraz funkcjonowania dziecka i zapewni mu odpowiednie, zintegrowane wsparcie.

Wsparcie i terapia: Różne ścieżki, wspólny cel

Terapia integracji sensorycznej: Czym jest "dieta sensoryczna" i jak pomaga?

Terapia integracji sensorycznej, którą osobiście bardzo cenię, koncentruje się na dostarczaniu dziecku odpowiednich bodźców sensorycznych w kontrolowanych i bezpiecznych warunkach. Jej celem jest pomoc mózgowi w lepszej organizacji tych bodźców, tak aby dziecko mogło adekwatnie reagować na otoczenie. Terapeuta tworzy środowisko, w którym dziecko jest zachęcane do aktywności angażujących zmysły dotyku, równowagi i propriocepcji (czucia głębokiego).

Często w kontekście terapii SI mówi się o "diecie sensorycznej". Nie chodzi tu o jedzenie, ale o ustrukturyzowane aktywności i doświadczenia sensoryczne, które są rozłożone w ciągu dnia. Może to być np. huśtanie, ściskanie, ugniatanie ciasta, zabawy w basenie z piłkami czy specjalne ćwiczenia ruchowe. Celem terapii SI jest poprawa samoregulacji dziecka, rozwój planowania motorycznego, a w efekcie bardziej adaptacyjne reakcje na otoczenie i lepsze funkcjonowanie w życiu codziennym.

Kompleksowe wsparcie w autyzmie: Terapia behawioralna, TUS i znacznie więcej

Wsparcie dla dzieci w spektrum autyzmu jest zawsze wieloaspektowe i zindywidualizowane. Nie ma jednej "cudownej" terapii, która pasowałaby każdemu. Kluczowe interwencje terapeutyczne, które stosujemy w Polsce, obejmują:

• Terapię behawioralną (np. Stosowana Analiza Zachowania ABA): Koncentruje się na uczeniu nowych umiejętności i modyfikowaniu niepożądanych zachowań poprzez systematyczne wzmocnienia.
• Trening Umiejętności Społecznych (TUS): Pomaga dzieciom w nauce i ćwiczeniu kompetencji społecznych, takich jak nawiązywanie kontaktu wzrokowego, rozumienie emocji, inicjowanie rozmowy czy rozwiązywanie konfliktów.
• Wsparcie logopedyczne: Niezbędne dla dzieci z trudnościami w komunikacji werbalnej i niewerbalnej.

Oprócz tego, często stosuje się również psychoterapię, terapię ręki, zajęcia grupowe, a także wsparcie edukacyjne dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka. Ważne jest, aby terapia była elastyczna i dostosowana do zmieniających się potrzeb dziecka na różnych etapach jego rozwoju.

Czy terapia SI jest skuteczna dla dzieci w spektrum autyzmu?

Moje doświadczenie i badania naukowe jasno pokazują: tak, terapia integracji sensorycznej może być bardzo skuteczna dla dzieci w spektrum autyzmu. Szczególnie w zakresie zarządzania wrażliwościami sensorycznymi i poprawy samoregulacji. Kiedy dziecko jest mniej przeciążone sensorycznie, mniej reaguje na nieprzyjemne bodźce, staje się spokojniejsze i bardziej dostępne do nauki.

Poprawa w tych obszarach może znacząco ułatwić dziecku uczestnictwo w innych formach terapii, takich jak TUS czy terapia behawioralna. Dziecko, które nie jest rozpraszane przez hałas czy dyskomfort dotykowy, łatwiej skupi się na zadaniach społecznych czy edukacyjnych. Należy jednak pamiętać, że terapia SI adresuje jeden z komponentów autyzmu czyli trudności sensoryczne a nie podstawowe deficyty społeczno-komunikacyjne, które wymagają innych, specyficznych interwencji.

Podsumowanie dla rodzica: Co robić, gdy podejrzewasz zaburzenia u dziecka?

Nie diagnozuj samodzielnie: Dlaczego opinia specjalisty jest kluczowa?

Jako specjalistka, muszę to podkreślić: proszę, nie diagnozujcie samodzielnie swojego dziecka. Internet jest pełen informacji, ale złożoność i nakładanie się objawów zaburzeń SI i autyzmu sprawiają, że tylko wykwalifikowani specjaliści są w stanie postawić trafną diagnozę. Ryzyko błędnej diagnozy jest ogromne, a konsekwencje mogą być poważne od niepotrzebnego stresu dla rodziny, przez niewłaściwie dobrane terapie, po opóźnienie wdrożenia skutecznej interwencji. Zaufajcie ekspertom, którzy mają wiedzę i narzędzia do rzetelnej oceny.

Jak przygotować się do pierwszej wizyty u specjalisty, by wynieść z niej jak najwięcej?

Przygotowanie do wizyty u specjalisty to klucz do efektywnej diagnozy i planowania terapii. Oto moje praktyczne porady:

1. Spisz szczegółowe obserwacje: Notujcie, kiedy, co, jak często i w jakich okolicznościach pojawiają się niepokojące zachowania. Im więcej konkretów, tym lepiej.
2. Zbierz wszelką dostępną dokumentację: Książeczka zdrowia dziecka, wyniki wcześniejszych badań, opinie innych specjalistów (jeśli były).
3. Przygotuj listę pytań: Zapiszcie wszystko, co Was nurtuje. To pomoże Wam nie zapomnieć o ważnych kwestiach podczas rozmowy.
4. Bądź otwarty i szczery: Dostarczcie specjaliście jak najwięcej informacji, nawet tych, które wydają się Wam mało istotne. Każdy detal może być ważny.

Przeczytaj również: Czy to narcyzm? 9 kluczowych objawów i typów zaburzenia

Pamiętaj: Trafna diagnoza to nie wyrok, a początek skutecznej pomocy

Wiem, że perspektywa diagnozy może być przerażająca. Jednak chcę Was zapewnić, że trafna diagnoza to nie wyrok, a początek skutecznej pomocy. To narzędzie, które pozwala nam, specjalistom, zrozumieć unikalne potrzeby Waszego dziecka i dobrać odpowiednie wsparcie. Diagnoza otwiera drzwi do terapii, które mogą znacząco poprawić jakość życia dziecka i całej rodziny. Wczesna interwencja, oparta na rzetelnej diagnozie, daje największe szanse na rozwój i osiągnięcie pełnego potencjału przez Wasze dziecko. Pamiętajcie, że nie jesteście w tym sami jesteśmy tu, aby Wam pomóc.