Objawy zaburzeń SI: Czy Twoje dziecko inaczej odbiera świat?

Jako rodzic czy opiekun, z pewnością pragniesz jak najlepiej zrozumieć swoje dziecko i wspierać je w rozwoju. Czasem jednak zauważamy zachowania, które wydają się nietypowe, trudne do wytłumaczenia, a nawet frustrujące. Mogą one świadczyć o zaburzeniach integracji sensorycznej (SI), czyli o tym, że mózg dziecka w nieco inny sposób przetwarza bodźce z otoczenia. Zrozumienie tych sygnałów jest kluczowe, by móc odpowiednio zareagować i zapewnić maluchowi potrzebne wsparcie. W tym artykule, jako Dagmara Wieczorek, postaram się kompleksowo przedstawić objawy, które powinny wzbudzić Twój niepokój, pomagając Ci zidentyfikować, czy Twoje dziecko może zmagać się z wyzwaniami sensorycznymi.

Czym jest integracja sensoryczna i dlaczego mózg Twojego dziecka może inaczej odbierać świat?

Integracja sensoryczna to nic innego jak zdolność naszego mózgu do odbierania, porządkowania i interpretowania informacji pochodzących ze zmysłów nie tylko tych pięciu, o których uczymy się w szkole, ale także zmysłu równowagi (układ przedsionkowy) i czucia głębokiego (propriocepcja). Dzięki niej możemy efektywnie funkcjonować w otoczeniu, uczyć się i rozwijać. Kiedy mówimy o zaburzeniach integracji sensorycznej (SI) lub Zaburzeniach Przetwarzania Sensorycznego (SPD), mamy na myśli sytuację, w której mózg dziecka ma trudności z prawidłowym przetwarzaniem tych bodźców. Ważne jest, aby zrozumieć, że problem nie leży w uszkodzeniu samych narządów zmysłów dziecko słyszy, widzi czy czuje dotyk ale w tym, jak jego układ nerwowy interpretuje i organizuje te informacje. To tak, jakby mózg miał własny, nieco inny system operacyjny, który czasami "zawiesza się" lub "przeciąża" w obliczu codziennych bodźców.

To nie wina dziecka ani rodzica: Krótko o przyczynach i powszechności zaburzeń SI w Polsce

Zaburzenia integracji sensorycznej to dysfunkcja neurologiczna, a nie wynik złego wychowania czy zaniedbania. Chcę to mocno podkreślić, ponieważ często spotykam się z poczuciem winy u rodziców, którzy obwiniają się za trudności swoich dzieci. Pamiętajcie, że to nie jest Wasza wina ani wina dziecka! Przyczyny zaburzeń SI są złożone i często nie do końca poznane, choć wskazuje się na czynniki genetyczne, okołoporodowe czy środowiskowe. Co więcej, problem ten jest znacznie bardziej powszechny, niż mogłoby się wydawać. Szacuje się, że w Polsce zaburzenia integracji sensorycznej mogą dotyczyć od 5% do nawet 16% dzieci w wieku szkolnym. To pokazuje skalę zjawiska i uświadamia, że wiele rodzin zmaga się z podobnymi wyzwaniami, co tylko potwierdza, jak ważna jest wczesna diagnoza i odpowiednie wsparcie.

Trzy oblicza zaburzeń SI: Jak rozpoznać, z czym zmaga się Twoje dziecko?

Zaburzenia integracji sensorycznej nie są jednorodnym problemem. Mogą objawiać się na różne sposoby, dlatego terapeuci wyróżniają trzy główne typy dysfunkcji modulacji sensorycznej. Zrozumienie tych kategorii pomoże Ci lepiej zidentyfikować, z jakim wyzwaniem mierzy się Twoje dziecko i dlaczego reaguje w taki, a nie inny sposób na otaczający je świat.

Nadwrażliwość: Kiedy zwykły dzień staje się sensorycznym koszmarem

Nadwrażliwość sensoryczna, zwana również nadreaktywnością, to sytuacja, w której mózg dziecka reaguje na bodźce zbyt intensywnie i gwałtownie. To, co dla większości z nas jest neutralne lub przyjemne, dla dziecka z nadwrażliwością staje się źródłem ogromnego dyskomfortu, a nawet bólu. Wyobraź sobie, że każdy dźwięk jest jak ryk syreny, każdy dotyk jak szorowanie papierem ściernym, a światło razi jak reflektor. Właśnie tak może czuć się dziecko z nadwrażliwością. Może unikać głośnych miejsc, zatykać uszy, nie lubić metek w ubraniach, nie chcieć się przytulać, a nawet mieć trudności z jedzeniem z powodu tekstury pokarmów. Dla niego zwykły dzień w przedszkolu czy na placu zabaw może być prawdziwym sensorycznym koszmarem, prowadzącym do wycofania, lęku lub nagłych wybuchów złości.

Podwrażliwość: Gdy dziecko potrzebuje "więcej" i "mocniej", by poczuć świat

Zupełnie innym obliczem zaburzeń SI jest podwrażliwość sensoryczna, czyli podreaktywność. W tym przypadku mózg dziecka reaguje na bodźce zbyt słabo, potrzebując znacznie silniejszej stymulacji, aby w ogóle je zarejestrować. Takie dzieci często wydają się bierne, ospałe, nie dostrzegają zagrożeń i mają bardzo wysoki próg bólu mogą nie reagować na skaleczenia czy uderzenia. Aby poczuć świat, potrzebują "więcej" i "mocniej". Mogą szukać intensywnych wrażeń fizycznych, takich jak mocne uderzanie w przedmioty, taranowanie innych dzieci, czy przytulanie z dużą siłą. Często nie zauważają, że są brudne, nie reagują na swoje imię, jeśli nie zostanie wypowiedziane bardzo głośno, a ich ruchy mogą być powolne i niezgrabne. Ich świat jest jakby "przytłumiony", a one same nieustannie poszukują sposobów, by go "podkręcić".

Poszukiwanie wrażeń: Nieustanny ruch jako sposób na regulację układu nerwowego

Trzecim typem jest poszukiwanie sensoryczne, które często bywa mylone z nadpobudliwością. Dziecko z poszukiwaniem sensorycznym aktywnie i nieustannie poszukuje intensywnych wrażeń zmysłowych. Nie robi tego złośliwie, ale dlatego, że jego układ nerwowy potrzebuje silnej stymulacji, aby czuć się "wyregulowanym" i funkcjonować optymalnie. Takie dzieci są w ciągłym ruchu kręcą się, huśtają, skaczą, biegają, wspinają się, dotykają wszystkiego i wszystkich. Mogą być głośne, często uderzać w przedmioty, gryźć ubrania czy inne obiekty, a nawet podejmować ryzykowne zachowania, takie jak skoki z dużej wysokości. Ich zachowania, choć czasem męczące dla otoczenia, są dla nich sposobem na dostarczenie sobie niezbędnych bodźców, które pomagają im utrzymać koncentrację, czuć się bezpiecznie i przetwarzać informacje z otoczenia.

Sygnały alarmowe: Objawy zaburzeń SI w podziale na zmysły

Aby ułatwić zrozumienie, jak zaburzenia integracji sensorycznej mogą objawiać się w codziennym życiu, przeanalizujmy je w kontekście poszczególnych systemów zmysłowych. Pamiętaj, że u każdego dziecka objawy mogą wyglądać nieco inaczej, a ich nasilenie może się różnić. Moje doświadczenie pokazuje, że często występują one w kombinacji, co dodatkowo utrudnia ich identyfikację.

Zmysł dotyku: Od unikania przytulania po nieodczuwanie bólu

• Nadwrażliwość (nadreaktywność):
  • Unikanie dotyku, przytulania, pieszczot, nawet ze strony bliskich.
  • Niechęć do brudzenia rąk, stóp (np. piaskiem, farbami, plasteliną, jedzeniem).
  • Problem z myciem włosów, obcinaniem paznokci, szczotkowaniem zębów.
  • Narzekanie na metki, szwy, fakturę ubrań, preferowanie tylko określonych materiałów.
  • Drażnienie się na lekkie, przypadkowe dotknięcie (np. w kolejce).
  • Trudności z tolerowaniem niektórych pokarmów ze względu na ich teksturę.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie sensoryczne:
  • Nieodczuwanie bólu lub bardzo wysoki próg bólu (np. nie reaguje na skaleczenia, upadki).
  • Częste dotykanie wszystkiego i wszystkich, w tym osób obcych.
  • Celowe wpadanie na przedmioty, taranowanie innych, uderzanie się.
  • Potrzeba noszenia ciasnych ubrań, mocnego owijania się kocem.
  • Wkładanie przedmiotów do ust, gryzienie ubrań, zabawek.
  • Brak reakcji na brudne ręce czy twarz.

Układ przedsionkowy (równowaga): Lęk przed placem zabaw czy niekończące się kręcenie w kółko?

• Nadwrażliwość (nadreaktywność):
  • Lęk przed ruchem, wysokością, upadkiem, nawet przy niewielkich zmianach pozycji.
  • Niechęć do huśtawek, karuzel, zjeżdżalni, drabinek na placu zabaw.
  • Problemy z jazdą na rowerze, hulajnodze, rolkach.
  • Choroba lokomocyjna, mdłości podczas podróży.
  • Unikanie podnoszenia stóp z ziemi, trzymanie się poręczy.
  • Trudności z utrzymaniem równowagi, częste potykanie się.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie sensoryczne:
  • Potrzeba ciągłego ruchu: kręcenie się w kółko, huśtanie, skakanie, bieganie.
  • Brak zawrotów głowy po intensywnym kręceniu się.
  • Podejmowanie ryzykownych zachowań ruchowych (np. skoki z dużej wysokości, wspinaczki).
  • Nieustanne bujanie się na krześle, wiercenie się.
  • Trudności z usiedzeniem w miejscu, impulsywność ruchowa.

Czucie głębokie (propriocepcja): Dlaczego Twoje dziecko jest "niezgrabne" i używa za dużo siły?

• Niezgrabność ruchowa, częste potykanie się, wpadanie na przedmioty.
• Trudności z koordynacją ruchową, np. przy łapaniu piłki, skakaniu na jednej nodze.
• Używanie zbyt dużej lub zbyt małej siły w codziennych czynnościach (np. zbyt mocne ściskanie kredki, rwanie kartek, zbyt słabe przytulanie, niekontrolowane uderzanie).
• Trudności z precyzyjnymi ruchami (np. zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł).
• Tupanie, ciężkie stąpanie, uderzanie stopami o podłogę.
• Gryzienie przedmiotów, zaciskanie szczęk, zgrzytanie zębami.
• Potrzeba mocnego ucisku, np. podczas przytulania.
• Nieświadomość położenia ciała w przestrzeni bez kontroli wzroku.

Zmysł słuchu: Zatykanie uszu na dźwięk odkurzacza i trudności w hałaśliwej klasie

• Nadwrażliwość (nadreaktywność):
  • Zatykanie uszu na dźwięki, które dla innych są neutralne (np. odkurzacz, suszarka, blender, spłuczka w toalecie, płacz dziecka).
  • Lęk przed głośnymi dźwiękami, nagłymi hałasami.
  • Trudności ze skupieniem uwagi w hałaśliwym otoczeniu (np. w klasie, na imprezie).
  • Łatwe rozpraszanie się dźwiękami z otoczenia.
  • Unikanie miejsc, gdzie jest dużo ludzi i hałasu.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie sensoryczne:
  • Ignorowanie poleceń, sprawianie wrażenia, że nie słyszy.
  • Potrzeba głośnego mówienia, śpiewania, wydawania dźwięków.
  • Słuchanie muzyki na bardzo wysokim poziomie głośności.
  • Nie zwracanie uwagi na dźwięki, które powinny wzbudzić reakcję (np. dzwonek do drzwi).

Zmysł wzroku: Czy przeszkadza mu słońce, a może fascynują migające światła?

• Nadwrażliwość (nadreaktywność):
  • Mrużenie oczu, unikanie jasnego światła słonecznego, mocnego oświetlenia.
  • Preferowanie ciemnych pomieszczeń, półmroku.
  • Łatwe rozpraszanie się bodźcami wizualnymi, trudności ze skupieniem wzroku na jednym zadaniu.
  • Problemy z czytaniem, pisaniem, śledzeniem tekstu.
  • Niechęć do wzorzystych ubrań, intensywnych kolorów.
• Poszukiwanie sensoryczne:
  • Fascynacja migającymi światłami, jaskrawymi kolorami, ruchomymi obiektami.
  • Wpatrywanie się w światła, obracające się przedmioty.
  • Potrzeba intensywnej stymulacji wizualnej.

Smak i węch: Wybiórczość pokarmowa jako objaw zaburzeń sensorycznych

• Nadwrażliwość (nadreaktywność):
  • Skrajna wybiórczość pokarmowa, jedzenie tylko kilku ulubionych potraw.
  • Unikanie intensywnych smaków, zapachów, przypraw.
  • Mdłości, odruchy wymiotne na widok lub zapach niektórych potraw.
  • Niechęć do próbowania nowych jedzenia.
  • Nadmierna reakcja na zapachy (np. perfumy, środki czystości).
• Podwrażliwość/Poszukiwanie sensoryczne:
  • Jedzenie rzeczy niejadalnych (pica), wkładanie do ust przedmiotów.
  • Preferowanie bardzo wyrazistych, ostrych, kwaśnych potraw.
  • Brak reakcji na nieprzyjemne zapachy.
  • Wąchanie przedmiotów, ludzi.

Objawy zaburzeń integracji sensorycznej w różnym wieku

Objawy zaburzeń integracji sensorycznej nie są statyczne zmieniają się wraz z rozwojem dziecka. To, co jest sygnałem alarmowym u niemowlaka, może wyglądać inaczej u przedszkolaka czy ucznia. Zrozumienie tych zmian jest kluczowe, by móc w odpowiednim momencie zareagować.

Pierwsze znaki u niemowląt: Problemy ze snem, jedzeniem i niechęć do pieszczot

Już u najmłodszych dzieci możemy zaobserwować pierwsze sygnały, które powinny wzbudzić naszą czujność. Jako Dagmara Wieczorek, zawsze podkreślam, że wczesna interwencja jest niezwykle ważna. Oto na co warto zwrócić uwagę:

• Problemy ze snem: trudności z zasypianiem, częste wybudzanie się, krótki sen.
• Problemy z jedzeniem: trudności ze ssaniem, gryzieniem, połykaniem, krztuszenie się, wybiórczość pokarmowa.
• Nadmierna płaczliwość, trudności z uspokojeniem się, drażliwość.
• Niechęć do przytulania, noszenia na rękach, pieszczot.
• Niechęć do zabiegów pielęgnacyjnych (np. kąpiel, obcinanie paznokci, mycie głowy, zmiana pieluchy).
• Wyginanie się w łuk podczas noszenia na rękach, usztywnianie ciała.
• Brak zainteresowania zabawkami, otoczeniem, lub wręcz przeciwnie nadmierna reakcja na bodźce.
• Opóźniony rozwój ruchowy (np. późne siadanie, raczkowanie, chodzenie).

Świat przedszkolaka i ucznia: Wyzwania w samoobsłudze, nauce i relacjach z rówieśnikami

Wraz z wiekiem, gdy dziecko staje się bardziej samodzielne i wchodzi w interakcje z rówieśnikami, objawy zaburzeń SI stają się często bardziej widoczne i mogą znacząco wpływać na jego funkcjonowanie w grupie rówieśniczej i w szkole. Zwróć uwagę na:

• Niezgrabność ruchową: częste potykanie się, wpadanie na przedmioty, problemy z jazdą na rowerze, łapaniem piłki, skakaniem.
• Trudności z czynnościami samoobsługowymi: ubieranie się, zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł, jedzenie sztućcami.
• Unikanie placów zabaw, zabaw w grupie, gier ruchowych.
• Problemy z koncentracją uwagi, łatwe rozpraszanie się.
• Nadpobudliwość ruchowa lub przeciwnie nadmierna ospałość, bierność.
• Labilność emocjonalna: nagłe wybuchy złości, płaczu, trudności z radzeniem sobie z frustracją.
• Wybiórczość pokarmowa, niechęć do próbowania nowych potraw.
• Trudności z pisaniem, rysowaniem, wycinaniem (problemy z grafomotoryką).
• Unikanie dotyku, głośnych dźwięków, jasnego światła.
• Problemy w relacjach z rówieśnikami (np. trudności w dostosowaniu się do zasad zabawy, impulsywność).

Czy z zaburzeń SI się wyrasta? Jak objawiają się one u dorosłych?

Niestety, z zaburzeń integracji sensorycznej się nie wyrasta. Jeśli nie zostaną zdiagnozowane i poddane terapii w dzieciństwie, mogą towarzyszyć nam przez całe życie, wpływając na funkcjonowanie w dorosłości. Często dorośli z niezdiagnozowanymi zaburzeniami SI po prostu adaptują się do swoich trudności, ale mogą odczuwać ciągły dyskomfort lub mieć problemy w różnych sferach życia. Jako Dagmara Wieczorek, widzę, jak wiele osób dorosłych dopiero po latach odkrywa przyczynę swoich "dziwnych" zachowań. Oto typowe objawy, które mogą występować u dorosłych:

• Niechęć do zatłoczonych miejsc, centrów handlowych, komunikacji miejskiej (nadwrażliwość na bodźce).
• Nadwrażliwość na metki ubrań, szwy, fakturę materiałów, preferowanie tylko określonych tkanin.
• Choroba lokomocyjna, zawroty głowy, problemy z równowagą.
• Trudności z koncentracją w hałasie, łatwe rozpraszanie się.
• Postrzeganie siebie jako osoby niezdarnej, niezręcznej, często potykającej się.
• Trudności w relacjach społecznych i zawodowych wynikające z problemów sensorycznych.
• Unikanie pewnych aktywności (np. tańca, sportów zespołowych, pracy wymagającej precyzji).
• Potrzeba ciągłego ruchu, wiercenie się, trudności z usiedzeniem w miejscu.
• Wybiórczość pokarmowa, unikanie niektórych smaków i zapachów.

Kiedy niepokojące zachowania to coś więcej? SI a inne diagnozy

Warto pamiętać, że wiele objawów zaburzeń integracji sensorycznej może być podobnych do symptomów innych dysfunkcji rozwojowych. Dlatego tak ważne jest, aby nie stawiać diagnozy samodzielnie, a wszelkie niepokojące zachowania skonsultować ze specjalistą. Różnicowanie jest kluczowe dla właściwej interwencji.

ADHD czy problemy z przetwarzaniem sensorycznym? Różnice i podobieństwa

Często spotykam się z pytaniem, czy dziecko, które jest w ciągłym ruchu, ma problemy z koncentracją i impulsywnością, ma ADHD czy zaburzenia SI. Prawda jest taka, że objawy te mogą się nakładać. Dziecko z zaburzeniami SI typu poszukiwanie sensoryczne będzie aktywnie szukać ruchu i wrażeń, co może wyglądać jak nadpobudliwość. Z kolei dziecko z nadwrażliwością może mieć trudności z koncentracją, ponieważ jest ciągle rozpraszane przez bodźce z otoczenia. Ważne jest, aby pamiętać, że ADHD i zaburzenia SI to odrębne diagnozy, choć mogą współwystępować. Tylko doświadczony specjalista jest w stanie przeprowadzić rzetelną diagnostykę różnicową i określić, co jest pierwotną przyczyną trudności dziecka.

Zaburzenia SI a spektrum autyzmu: Gdzie leży granica?

Problemy z przetwarzaniem sensorycznym są niezwykle często spotykane u osób ze spektrum autyzmu wręcz stanowią jeden z kluczowych elementów diagnostycznych. Wiele dzieci z autyzmem wykazuje zarówno nadwrażliwość (np. na dźwięki, światło, dotyk), jak i podwrażliwość czy poszukiwanie sensoryczne. Jednakże, mimo że zaburzenia SI często współwystępują ze spektrum autyzmu, są to odrębne diagnozy. Dziecko może mieć zaburzenia SI bez autyzmu i autyzm bez znaczących zaburzeń SI (choć to rzadsze). Różnica polega na tym, że w autyzmie kluczowe są również deficyty w komunikacji społecznej i powtarzalne wzorce zachowań. Ponownie, tylko profesjonalna ocena psychologa, psychiatry i terapeuty integracji sensorycznej może określić, z czym dokładnie zmaga się dziecko i jakie wsparcie jest mu potrzebne.

Twoje dziecko ma takie objawy? Co robić dalej?

Jeśli po przeczytaniu tego artykułu zauważyłeś u swojego dziecka wiele z wymienionych objawów i czujesz niepokój, to znak, że warto podjąć kolejne kroki. Pamiętaj, że wczesna interwencja ma ogromne znaczenie dla poprawy jakości życia dziecka i jego rozwoju.

Krok pierwszy: Obserwacja i notowanie niepokojących zachowań

Zanim udasz się do specjalisty, poświęć trochę czasu na dokładną obserwację swojego dziecka. Zapisuj konkretne sytuacje, w których pojawiają się niepokojące zachowania: co je wywołało, jak dziecko zareagowało, jak długo trwała reakcja i co pomogło (lub nie pomogło) je uspokoić. Zwróć uwagę na to, w jakich środowiskach (np. głośne, jasne, nowe) i w jakich porach dnia objawy są najbardziej nasilone. Takie szczegółowe notatki będą niezwykle cenne dla terapeuty podczas pierwszego wywiadu i pomogą w postawieniu trafnej diagnozy. Moje doświadczenie pokazuje, że rodzice, którzy przychodzą z tak przygotowanymi informacjami, znacznie przyspieszają proces diagnostyczny.

Jak wygląda profesjonalna diagnoza SI i kto może ją przeprowadzić?

Profesjonalna diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej to proces, który wymaga specjalistycznej wiedzy i narzędzi. Nie jest to jednorazowe badanie, a raczej kompleksowa ocena. Oto jak zazwyczaj wygląda:

1. Wywiad z rodzicami: Terapeuta zbiera szczegółowe informacje na temat rozwoju dziecka, jego zachowań, codziennych trudności i mocnych stron.
2. Kwestionariusze: Rodzice wypełniają kwestionariusze dotyczące profilu sensorycznego dziecka, które pomagają ocenić reakcje na różne bodźce.
3. Standaryzowane Próby Obserwacji Klinicznej: To zestaw specjalnych zadań i testów ruchowych, które pozwalają terapeucie ocenić, jak dziecko przetwarza bodźce zmysłowe, jak planuje ruch, jak reaguje na zmiany pozycji i jak utrzymuje równowagę.

Diagnozę zaburzeń integracji sensorycznej może przeprowadzić wyłącznie certyfikowany terapeuta integracji sensorycznej. Zazwyczaj są to pedagodzy, psychologowie lub fizjoterapeuci, którzy ukończyli specjalistyczny kurs lub studia podyplomowe w zakresie terapii SI. W Polsce warto szukać specjalistów zrzeszonych w Polskim Stowarzyszeniu Terapeutów Integracji Sensorycznej, co daje pewność, że terapeuta posiada odpowiednie kwalifikacje.

Przeczytaj również: Odzyskaj równowagę! Jak skutecznie leczyć zaburzenia hormonalne?

Terapia przez zabawę: Na czym polega i dlaczego jest tak skuteczna?

Jeśli diagnoza potwierdzi zaburzenia integracji sensorycznej, kolejnym krokiem jest terapia. Terapia SI to niezwykła forma pracy z dzieckiem, którą często nazywam "naukową zabawą". Odbywa się w specjalnie wyposażonej sali, pełnej huśtawek, lin, deskorolek, hamaków, podwieszanych platform, basenów z piłeczkami i materiałów o różnorodnych fakturach. Celem terapii nie jest nauka konkretnych umiejętności, lecz usprawnienie działania całego systemu nerwowego dziecka poprzez odpowiednio dobrane i kontrolowane bodźce sensoryczne. Terapeuta, poprzez zabawę, stawia przed dzieckiem wyzwania, które pomagają mu lepiej przetwarzać, organizować i interpretować informacje zmysłowe. Dzięki temu mózg dziecka uczy się efektywniej reagować na otoczenie, co przekłada się na poprawę koncentracji, koordynacji, samooceny i ogólnego funkcjonowania w codziennym życiu. To naprawdę skuteczna metoda, która daje dzieciom szansę na pełniejsze i bardziej komfortowe życie.