Zaburzenia sensoryczne u dzieci: rozpoznaj objawy i pomóż maluchowi

Jako rodzic, z pewnością niejednokrotnie zastanawiałaś się, dlaczego Twoje dziecko reaguje inaczej niż rówieśnicy na codzienne sytuacje. Może unika przytulania, denerwuje się w głośnych miejscach, a może wręcz przeciwnie ciągle się kręci i szuka intensywnych wrażeń? Te z pozoru drobne zachowania mogą być sygnałem zaburzeń przetwarzania sensorycznego, czyli problemów z integracją sensoryczną (SI). Zrozumienie objawów jest kluczowe, aby móc odpowiednio zareagować i pomóc maluchowi. W tym artykule przeprowadzę Cię przez szczegółowy przewodnik po symptomach, wyjaśniając, co mogą oznaczać i jakie kroki warto podjąć, gdy zauważysz je u swojego dziecka.

Zrozumieć integrację sensoryczną: dlaczego Twoje dziecko zachowuje się inaczej?

Integracja sensoryczna to nic innego jak zdolność naszego mózgu do odbierania, interpretowania i organizowania informacji pochodzących ze wszystkich zmysłów. Dzięki niej potrafimy adekwatnie reagować na otoczenie wiemy, jak mocno uścisnąć dłoń, jak szybko biec, by nie upaść, czy jak ignorować rozpraszające dźwięki, by skupić się na rozmowie. U dzieci ten proces jest niezwykle dynamiczny i kluczowy dla prawidłowego rozwoju. Kiedy jednak mózg ma trudności z przetworzeniem tych informacji, mówimy o zaburzeniach integracji sensorycznej (SI) lub zaburzeniach przetwarzania sensorycznego (SPD). Ważne jest, aby pamiętać, że nie jest to wada samych zmysłów, lecz problem na poziomie ośrodkowego układu nerwowego. Szacuje się, że problem ten może dotyczyć nawet do 20% dzieci, co pokazuje, jak powszechne, choć często niedostrzegane, są te trudności.

Jako specjalista, zawsze podkreślam, że pojedyncze, sporadyczne objawy sensoryczne mogą pojawić się u każdego dziecka. Niepokój rodziców powinna wzbudzić sytuacja, gdy symptomy są liczne, intensywne, utrwalone i znacząco utrudniają dziecku codzienne funkcjonowanie. Jeśli widzisz, że trudności sensoryczne wpływają na jego naukę, kontakty społeczne, samodzielność czy samopoczucie, to znak, że warto przyjrzeć się temu bliżej.

Trzy twarze zaburzeń sensorycznych: jak rozpoznać typ reakcji?

W ramach zaburzeń integracji sensorycznej wyróżniamy trzy główne typy modulacji, czyli sposobu, w jaki dziecko reaguje na bodźce. Zrozumienie ich pomoże Ci lepiej zidentyfikować, z jakim wyzwaniem mierzy się Twój maluch.

Pierwszym typem jest nadwrażliwość sensoryczna (nadreaktywność). Dziecko z nadwrażliwością reaguje zbyt intensywnie na bodźce, które dla większości z nas są neutralne lub nawet przyjemne. Może odczuwać je jako nieprzyjemne, drażniące, a nawet bolesne. W rezultacie często stara się unikać określonych wrażeń, co może prowadzić do wycofywania się z pewnych aktywności czy miejsc.

Drugi typ to podwrażliwość sensoryczna (podreaktywność). W tym przypadku dziecko ma obniżoną wrażliwość na bodźce. Potrzebuje ich znacznie więcej lub o większej intensywności, aby w ogóle je zauważyć i na nie zareagować. Może wydawać się, że nie słyszy, nie czuje bólu, czy jest "nieobecne", ponieważ bodźce nie docierają do niego w wystarczająco silny sposób.

Trzeci typ to poszukiwanie sensoryczne. Dziecko aktywnie poszukuje silnych, intensywnych doznań zmysłowych. Często robi to w sposób niezorganizowany, a czasem nawet niebezpieczny, ponieważ jego układ nerwowy domaga się większej stymulacji. Takie dzieci mogą być postrzegane jako "niegrzeczne" lub "nadpobudliwe", podczas gdy w rzeczywistości próbują zaspokoić swoją wewnętrzną potrzebę sensoryczną.

Objawy zaburzeń sensorycznych: przewodnik po zmysłach

Teraz przejdźmy do konkretnych objawów, które obserwuję u dzieci w swojej praktyce. Pamiętaj, że każdy zmysł może być źródłem trudności.

Dotyk (układ czuciowy)

• Nadwrażliwość:
  • Niechęć do przytulania, unikanie kontaktu fizycznego.
  • Negatywna reakcja na metki ubrań, szwy, określone materiały (preferowanie odzieży z długim rękawem nawet w upał).
  • Unikanie zabaw masami plastycznymi, piaskiem, trawą, błotem.
  • Problemy z myciem włosów, obcinaniem paznokci, myciem zębów.
  • Wybiórczość pokarmowa związana z konsystencją jedzenia (np. nie je niczego "papkowatego" lub "chrupiącego").
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Słaba reakcja na ból, zimno/ciepło może nie zauważać skaleczeń czy siniaków.
  • Potrzeba bardzo mocnego dotyku, mocnego przytulania, ściskania.
  • Ciągłe dotykanie przedmiotów i ludzi, wkładanie przedmiotów do ust, gryzienie nieżywnościowych rzeczy (np. kołnierzyków, rękawów, zabawek).

Ruch i równowaga (układ przedsionkowy)

• Nadwrażliwość (niepewność grawitacyjna):
  • Lęk przed wysokością, odrywaniem nóg od podłoża.
  • Niechęć do huśtawek, karuzel, zjeżdżalni, drabinek.
  • Choroba lokomocyjna, zawroty głowy po niewielkim ruchu.
  • Trudności z utrzymaniem równowagi, częste upadki.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Brak zawrotów głowy po intensywnym kręceniu się, huśtaniu.
  • Potrzeba ciągłego ruchu, huśtania się, skakania, biegania w kółko.
  • Słaba równowaga, potykanie się, wpadanie na przedmioty, ale bez lęku.
  • Uwielbienie dla intensywnego ruchu, podejmowanie ryzykownych zabaw ruchowych.

Czucie głębokie (układ proprioceptywny)

• Dziecko jest "niezgrabne", często wpada na przedmioty lub ludzi.
• Używa zbyt dużej lub zbyt małej siły (np. łamie kredki, pisze bardzo mocno, ale też zbyt delikatnie, nie czując oporu; bardzo mocno przytula lub wręcz przeciwnie dotyka zbyt lekko).
• Może tupać lub ciężko stawiać stopy podczas chodzenia, "czując" swoje ciało.
• Ma trudności z oceną położenia własnego ciała w przestrzeni bez patrzenia.
• Przyjmuje nietypowe pozycje ciała (np. siedzi "na literę W", opiera się o wszystko).

Słuch (układ słuchowy)

• Nadwrażliwość:
  • Zatykanie uszu w reakcji na głośne lub nagłe dźwięki (odkurzacz, suszarka, blender, spłuczka).
  • Trudności ze skupieniem się w hałaśliwym otoczeniu.
  • Rozdrażnienie, płaczliwość w tłocznych miejscach (supermarkety, place zabaw).
  • Reagowanie na dźwięki, których inni nie słyszą.
• Podwrażliwość:
  • Może wydawać się, że nie słyszy poleceń (mimo prawidłowego słuchu, potwierdzonego badaniem).
  • Potrzeba głośnego słuchania muzyki lub oglądania telewizji.
  • Często mówi głośno, nie kontrolując natężenia głosu.

Wzrok (układ wzrokowy)

• Nadwrażliwość:
  • Mrużenie oczu, unikanie jasnego światła słonecznego lub sztucznego.
  • Łatwe rozpraszanie się przez bodźce wzrokowe (np. ruch za oknem podczas lekcji).
  • Problemy z czytaniem tekstu na błyszczącym papierze.
  • Nadmierna reakcja na błyski światła.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Trudności z rozróżnianiem szczegółów, gubienie liter lub wyrazów podczas czytania.
  • Poszukiwanie intensywnych bodźców wzrokowych (np. fascynacja migającymi światłami, intensywnymi kolorami).
  • Trudności ze śledzeniem obiektów wzrokiem.

Przeczytaj również: Fizyczne objawy lęku: Czy to nerwy, czy choroba?

Węch i Smak

• Nadwrażliwość:
  • Silne, negatywne reakcje na zapachy i smaki, których inni nie czują lub uznają za neutralne.
  • Wybiórczość pokarmowa, unikanie potraw o intensywnym zapachu/smaku lub specyficznej konsystencji.
  • Mdłości lub wymioty w reakcji na nieprzyjemne zapachy.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Wąchanie przedmiotów, ludzi, jedzenia.
  • Preferowanie bardzo intensywnych, ostrych, kwaśnych smaków.
  • Wkładanie do ust i jedzenie rzeczy niejadalnych (pica).
  • Brak reakcji na nieprzyjemne zapachy.

Zaburzenia sensoryczne a autyzm: ważne rozróżnienia

W swojej pracy często spotykam się z pytaniem, czy zaburzenia sensoryczne oznaczają autyzm. Chcę jasno podkreślić, że zaburzenia przetwarzania sensorycznego często współwystępują ze spektrum autyzmu (ASD) oraz ADHD, ale nie są z nimi tożsame. Oznacza to, że występowanie objawów SI u dziecka nie oznacza automatycznie diagnozy autyzmu. Jednakże, u większości dzieci w spektrum autyzmu obserwuje się nasilone problemy z przetwarzaniem sensorycznym, które mogą być jednym z kluczowych elementów ich funkcjonowania. Dlatego tak ważna jest profesjonalna diagnoza różnicowa, przeprowadzona przez zespół specjalistów, aby precyzyjnie określić źródło trudności dziecka i zaplanować odpowiednią terapię. Nie należy pochopnie wyciągać wniosków, ale też nie wolno ignorować sygnałów.

Moje dziecko ma objawy: co dalej? Praktyczny plan dla rodzica

Jeśli po przeczytaniu tego artykułu masz wrażenie, że Twoje dziecko może mieć trudności z integracją sensoryczną, pierwszym krokiem, który zawsze polecam rodzicom, jest prowadzenie dzienniczka zachowań sensorycznych. To proste narzędzie, które dostarczy cennych informacji Tobie i przyszłemu terapeucie.

W dzienniczku powinnaś notować:

• Sytuacje: Kiedy i gdzie pojawiają się niepokojące zachowania? (np. w sklepie, w przedszkolu, podczas posiłku).
• Bodźce: Jakie konkretne bodźce wywołały reakcję? (np. głośna muzyka, dotyk metki, intensywny zapach).
• Reakcje dziecka: Jak dziecko zareagowało? (np. zatykało uszy, uciekało, wpadało w złość, szukało mocnego uścisku).
• Intensywność i czas trwania: Jak silna była reakcja i jak długo trwała?
• Twoje interwencje: Co zrobiłaś, aby pomóc dziecku i jaki był tego efekt?

Dzienniczek pomoże Ci dostrzec wzorce i zrozumieć, co jest dla Twojego dziecka szczególnie trudne. Kolejnym, niezwykle ważnym krokiem jest konsultacja ze specjalistą. Pamiętaj, że diagnozę zaburzeń integracji sensorycznej stawia certyfikowany terapeuta integracji sensorycznej. To osoba, która posiada odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w ocenie i terapii tych zaburzeń. Jej rola jest kluczowa w zrozumieniu, co dokładnie dzieje się z układem nerwowym dziecka i jak można mu pomóc. Nie bój się szukać pomocy wczesna interwencja ma ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju malucha.

Podczas wizyty u specjalisty możesz spodziewać się przede wszystkim szczegółowego wywiadu na temat rozwoju dziecka od urodzenia, jego zachowań w różnych środowiskach oraz Twoich obserwacji. Następnie terapeuta przeprowadzi specjalistyczne testy diagnostyczne, które oceniają przetwarzanie sensoryczne w poszczególnych układach (dotykowym, przedsionkowym, proprioceptywnym, wzrokowym, słuchowym). Na podstawie zebranych informacji i wyników testów, terapeuta postawi diagnozę i zaproponuje indywidualny plan terapii, jeśli będzie ona konieczna. Pamiętaj, że jesteś ekspertem od swojego dziecka, a ja jako specjalista jestem tutaj, aby Cię wspierać i wskazywać najlepsze drogi działania.