Zaburzenia przewodzenia serca: objawy, kiedy działać i jak leczyć?

Zaburzenia przewodzenia serca to temat, który może budzić niepokój, ale jego zrozumienie jest kluczowe dla utrzymania zdrowia serca. W moim artykule wyjaśnię, czym są te nieprawidłowości, jakie objawy powinny skłonić Cię do wizyty u lekarza oraz jak wygląda diagnostyka i nowoczesne metody leczenia dostępne w Polsce. Moim celem jest dostarczenie kompleksowej wiedzy, która pomoże Ci rozpoznać sygnały wysyłane przez Twój organizm i podjąć odpowiednie kroki w trosce o swoje serce.

Kiedy mówimy o zaburzeniach przewodzenia serca, często myślimy o czymś skomplikowanym i trudnym do zrozumienia. Tymczasem, to nic innego jak nieprawidłowości w "systemie elektrycznym" naszego serca. Serce, aby prawidłowo pompować krew, potrzebuje precyzyjnych impulsów elektrycznych, które niczym sygnały w dobrze zorganizowanej sieci, koordynują jego skurcze. Kiedy w tym systemie pojawiają się zakłócenia impulsy są generowane nieprawidłowo lub ich przewodzenie jest blokowane serce zaczyna pracować zbyt wolno (bradykardia), zbyt szybko (tachykardia) lub nieregularnie.

Taka nieprawidłowa praca serca ma bezpośredni wpływ na funkcjonowanie całego organizmu. Serce nie jest w stanie efektywnie pompować krwi, co oznacza, że do narządów dociera mniej tlenu i składników odżywczych. To właśnie dlatego zrozumienie i rozpoznanie objawów zaburzeń przewodzenia jest tak istotne to sygnały ostrzegawcze, których nie wolno lekceważyć. Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie mogą zapobiec poważnym konsekwencjom zdrowotnym.

Od subtelnego trzepotania po groźne omdlenia: pełna lista objawów zaburzeń przewodzenia

• Kołatanie serca (palpitacje): To uczucie, jakby serce biło nierówno, zbyt szybko, zbyt mocno lub "przeskakiwało". Pacjenci często opisują je jako trzepotanie, dudnienie czy galopowanie w klatce piersiowej.
• Zawroty głowy i mroczki przed oczami: Mogą pojawiać się nagle, zwłaszcza przy zmianie pozycji ciała (np. szybkie wstawanie) lub podczas wysiłku. Są sygnałem, że mózg otrzymuje chwilowo mniej krwi.
• Omdlenia lub stany przedomdleniowe (zasłabnięcia): To utrata przytomności lub uczucie zbliżającego się omdlenia. Wynikają z poważniejszego, chwilowego niedotlenienia mózgu.
• Duszność: Uczucie braku tchu, trudności w oddychaniu, które może pojawiać się nawet przy niewielkim wysiłku, a w zaawansowanych przypadkach nawet w spoczynku.
• Przewlekłe zmęczenie i osłabienie: Niewytłumaczalne, ciągłe uczucie braku energii, które nie ustępuje po odpoczynku. Zmniejszona tolerancja wysiłku fizycznego.
• Ból w klatce piersiowej: Może być odczuwany jako ucisk, gniecenie, kłucie lub pieczenie w okolicy serca. Czasem promieniuje do ramienia, szyi czy żuchwy.
• Uczucie przerwy w pracy serca: Pacjenci często opisują to jako "zamieranie" serca, "przeskakiwanie" lub "potknięcie się" serca. To bardzo charakterystyczny objaw, który może być niepokojący.

Zaburzenia przewodzenia serca często manifestują się również poprzez duszność i spadek tolerancji wysiłku fizycznego. Serce, które nie bije efektywnie, nie jest w stanie dostarczyć wystarczającej ilości tlenu do mięśni i innych tkanek, co prowadzi do szybkiego męczenia się, nawet przy prostych czynnościach. Pacjenci zauważają, że wcześniej bez problemu wchodzili po schodach, a teraz muszą się zatrzymywać, lub że codzienne spacery stały się męczące. To znacząco wpływa na jakość życia i aktywność.

Objawy neurologiczne, takie jak zawroty głowy, mroczki przed oczami, a nawet omdlenia czy zasłabnięcia, są bezpośrednim wynikiem chwilowego niedotlenienia mózgu. Kiedy serce bije zbyt wolno, zbyt szybko lub nieregularnie, przepływ krwi do mózgu może być niewystarczający. Mózg jest niezwykle wrażliwy na brak tlenu, stąd te niepokojące sygnały. Omdlenie to już poważny sygnał alarmowy, wskazujący na znaczne zaburzenia w dopływie krwi do mózgu.

Warto jednak pamiętać, że nie wszystkie zaburzenia przewodzenia dają wyraźne objawy. Niektóre, zwłaszcza bloki I stopnia, mogą przebiegać całkowicie bezobjawowo i być wykrywane przypadkowo podczas rutynowego badania EKG. To sprawia, że są one swego rodzaju "cichym zagrożeniem", dlatego tak ważne są regularne kontrole, szczególnie u osób z czynnikami ryzyka chorób serca.

Bloki serca, czyli "korki" na elektrycznej autostradzie twojego serca

Wśród zaburzeń przewodzenia serca, bloki przedsionkowo-komorowe (AV) są jednymi z najczęściej diagnozowanych. Możemy je sobie wyobrazić jako "korki" na elektrycznej autostradzie, która łączy przedsionki z komorami serca. W zależności od stopnia "zablokowania" impulsu, wyróżniamy:

• Blok przedsionkowo-komorowy I stopnia: Jest to najłagodniejsza forma. Impulsy elektryczne z przedsionków docierają do komór, ale z opóźnieniem. Zazwyczaj przebiega bezobjawowo i często jest wykrywany przypadkowo w EKG. Rzadko wymaga leczenia, ale wymaga obserwacji.
• Blok przedsionkowo-komorowy II stopnia: Tutaj sytuacja jest poważniejsza. Niektóre impulsy z przedsionków w ogóle nie docierają do komór, co skutkuje pominiętymi uderzeniami serca. Wyróżnia się dwa typy:
  • Typ Mobitz I (Wenckebach): Stopniowe wydłużanie się czasu przewodzenia, aż do wypadnięcia jednego uderzenia. Często bezobjawowy lub z łagodnymi objawami, takimi jak zawroty głowy.
  • Typ Mobitz II: Nagłe wypadanie uderzeń bez wcześniejszego wydłużania przewodzenia. Jest to poważniejszy typ, często objawowy (omdlenia, duszność) i może wymagać wszczepienia stymulatora serca.
• Blok przedsionkowo-komorowy III stopnia (całkowity): To najgroźniejsza forma. Żaden impuls z przedsionków nie dociera do komór. Komory zaczynają bić własnym, bardzo wolnym rytmem (tzw. rytm zastępczy), co jest niewystarczające dla organizmu. Objawy są zazwyczaj bardzo nasilone: częste omdlenia, silne zawroty głowy, duszność, a nawet niewydolność serca. Wymaga pilnego wszczepienia stymulatora.

Innym ważnym zaburzeniem jest zespół chorego węzła zatokowego. Węzeł zatokowy to naturalny "rozrusznik" serca, który generuje impulsy nadające rytm. Kiedy jego funkcja jest zaburzona, serce bije zbyt wolno lub w sposób nieregularny, z długimi pauzami. Konsekwencje mogą być podobne do zaawansowanych bloków od zmęczenia i zawrotów głowy po omdlenia. To schorzenie również często prowadzi do konieczności wszczepienia stymulatora.

Nie możemy zapominać także o blokach odnóg pęczka Hisa. Pęczek Hisa to część układu przewodzącego, która rozgałęzia się na dwie "odnogi" prawą i lewą, prowadzące impulsy do komór. Blok jednej z odnóg (np. blok prawej odnogi pęczka Hisa) może być wykryty w EKG i często nie daje objawów, jednak blok obu odnóg lub ich współistnienie z innymi zaburzeniami przewodzenia może świadczyć o poważniejszym problemie i wymagać dalszej diagnostyki.

Dlaczego serce zaczyna bić nierówno? Główne przyczyny i czynniki ryzyka

Zaburzenia przewodzenia serca rzadko pojawiają się bez przyczyny. Często są one wynikiem innych schorzeń lub czynników, które obciążają nasz układ krążenia. W mojej praktyce najczęściej spotykam się z następującymi przyczynami:

• Choroby serca: To najczęstsza grupa. Zaliczamy tu chorobę niedokrwienną serca (w tym przebyty zawał serca, dławica piersiowa), kardiomiopatie (choroby mięśnia sercowego), wady zastawek serca oraz zapalenie mięśnia sercowego. Uszkodzenie tkanek serca może bezpośrednio wpływać na drogi przewodzenia.
• Nadciśnienie tętnicze: Długotrwałe, nieleczone nadciśnienie prowadzi do przerostu lewej komory serca, co zmienia jego strukturę i może sprzyjać powstawaniu arytmii i bloków.
• Choroby tarczycy: Zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy mają ogromny wpływ na pracę serca i mogą wywoływać różnego rodzaju zaburzenia rytmu i przewodzenia.

Poza chorobami serca, istnieje szereg innych czynników, które mogą zakłócać prawidłowy rytm serca:

• Zaburzenia elektrolitowe: Nieprawidłowe stężenie kluczowych elektrolitów, takich jak potas, magnez czy wapń, ma bezpośredni wpływ na aktywność elektryczną komórek serca. Ich niedobór lub nadmiar może prowadzić do poważnych arytmii.
• Stosowane leki: Niektóre leki, zwłaszcza te stosowane w kardiologii (np. beta-blokery, digoksyna, niektóre leki antyarytmiczne), mogą w pewnych sytuacjach wpływać na przewodzenie w sercu, spowalniając je. Ważne jest, aby zawsze informować lekarza o wszystkich przyjmowanych medykamentach.
• Czynniki związane ze stylem życia: Przewlekły stres, nadużywanie alkoholu, nadmierne spożycie kofeiny, a także stosowanie narkotyków, mogą destabilizować rytm serca i przyczyniać się do zaburzeń przewodzenia.

Nie możemy również zapominać o czynnikach genetycznych. Wrodzone wady serca lub genetycznie uwarunkowane choroby układu przewodzącego mogą być przyczyną zaburzeń, które ujawniają się już w młodym wieku lub dopiero w dorosłości. Dlatego tak ważny jest wywiad rodzinny jeśli w Twojej rodzinie występowały przypadki nagłych zgonów sercowych czy poważnych arytmii, koniecznie poinformuj o tym lekarza.

Jak lekarz sprawdza, czy twoje serce bije prawidłowo? Kluczowe badania diagnostyczne

Diagnostyka zaburzeń przewodzenia serca rozpoczyna się zazwyczaj od prostych, nieinwazyjnych badań, które są powszechnie dostępne. EKG spoczynkowe jest podstawą to szybkie i bezbolesne badanie, które rejestruje aktywność elektryczną serca w danym momencie. Pozwala ono wykryć istniejące bloki, arytmie czy inne nieprawidłowości, które są obecne podczas badania.

Jednak wiele zaburzeń przewodzenia ma charakter napadowy pojawiają się i znikają. W takich przypadkach kluczowym narzędziem jest Holter EKG. To całodobowe (a czasem 48- lub 72-godzinne) monitorowanie EKG, które pacjent nosi przy sobie. Rejestruje on każdą aktywność elektryczną serca przez dłuższy czas, co pozwala "złapać" te ulotne arytmie i bloki, które mogłyby umknąć podczas krótkiego EKG spoczynkowego.

Kolejnym niezwykle ważnym badaniem jest ECHO serca, czyli echokardiografia. To badanie ultrasonograficzne serca, które pozwala mi ocenić jego budowę, wielkość poszczególnych jam, grubość ścian, a także funkcję zastawek i ogólną kurczliwość mięśnia sercowego. Dzięki ECHO serca mogę zidentyfikować organiczne przyczyny zaburzeń przewodzenia, takie jak wady zastawek, kardiomiopatie czy skutki przebytego zawału, które mogły uszkodzić układ przewodzący.

W niektórych sytuacjach, gdy objawy pojawiają się podczas wysiłku, zlecana jest próba wysiłkowa EKG. Badanie to polega na monitorowaniu EKG i ciśnienia krwi podczas kontrolowanego wysiłku fizycznego (zazwyczaj na bieżni lub rowerze stacjonarnym). Pozwala to ocenić, jak serce reaguje na obciążenie i czy wysiłek prowokuje zaburzenia przewodzenia.

Gdy potrzebujemy bardzo precyzyjnej oceny układu bodźco-przewodzącego, stosujemy badanie elektrofizjologiczne (EPS). Jest to inwazyjne badanie, przeprowadzane w specjalistycznych ośrodkach, polegające na wprowadzeniu cienkich elektrod do serca przez naczynia krwionośne. Pozwala ono dokładnie zlokalizować ogniska arytmii i ocenić drogi przewodzenia. W przypadku rzadkich, ale poważnych objawów, takich jak niewyjaśnione omdlenia, możemy również zastosować wszczepialne rejestratory pętlowe małe urządzenia implantowane pod skórą, które monitorują rytm serca przez długi czas.

Nie ignoruj objawów: kiedy należy natychmiast udać się do lekarza lub na SOR?

Chociaż wiele zaburzeń przewodzenia serca wymaga jedynie obserwacji lub leczenia farmakologicznego, istnieją objawy, które są sygnałem alarmowym i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Nigdy ich nie lekceważ:

• Silny ból w klatce piersiowej: Zwłaszcza jeśli jest to ból uciskowy, gniotący, promieniujący do lewego ramienia, szyi, żuchwy lub pleców, i nie ustępuje w spoczynku. Może to świadczyć o zawale serca lub innej ostrej chorobie wieńcowej, która może prowadzić do groźnych zaburzeń przewodzenia.
• Omdlenie: Nagła utrata przytomności jest zawsze poważnym objawem. Może wskazywać na krytyczne zaburzenia rytmu lub przewodzenia, które prowadzą do znacznego niedotlenienia mózgu i stanowią bezpośrednie zagrożenie życia.
• Nagła, silna duszność: Jeśli nagle odczuwasz bardzo silny brak tchu, który uniemożliwia normalne funkcjonowanie, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu uczucie paniki, ból w klatce piersiowej lub sinica. Może to być objaw ostrej niewydolności serca, zatorowości płucnej lub innych stanów zagrażających życiu.

W przypadku wystąpienia któregokolwiek z tych objawów, niezwłocznie wezwij pogotowie ratunkowe (numer 112 lub 999) lub udaj się na Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR). Czas odgrywa tu kluczową rolę.

Jeśli doświadczasz mniej nasilonych, ale niepokojących objawów, które nie wymagają natychmiastowej interwencji, umów się na wizytę u kardiologa. Aby jak najlepiej wykorzystać czas w gabinecie, przygotuj się do niej:

• Spisz wszystkie objawy: Kiedy się pojawiają, jak długo trwają, co je nasila, a co łagodzi.
• Przygotuj listę wszystkich przyjmowanych leków: Włącznie z suplementami i preparatami bez recepty.
• Zbierz informacje o historii chorób w rodzinie: Zwłaszcza o chorobach serca, cukrzycy, nadciśnieniu.
• Zabierz ze sobą wyniki wcześniejszych badań: EKG, ECHO serca, wyniki badań krwi.

Przeczytaj również: Zaburzenia psychiczne: objawy, które musisz znać. Kiedy szukać pomocy?

Nowoczesna kardiologia w praktyce: jak wygląda leczenie zaburzeń przewodzenia w Polsce?

Leczenie zaburzeń przewodzenia serca w Polsce jest ściśle uzależnione od rodzaju, nasilenia objawów i ich przyczyny. Często pierwszym krokiem jest leczenie choroby podstawowej jeśli zaburzenia są wynikiem nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca czy problemów z tarczycą, skupiamy się na ich opanowaniu. W wielu przypadkach wystarczająca jest również farmakoterapia, czyli stosowanie leków antyarytmicznych (np. beta-blokerów, amiodaronu), które mają za zadanie ustabilizować rytm serca i poprawić jego przewodzenie.

Jednak w przypadku objawowej bradykardii (zbyt wolnego rytmu serca) lub zaawansowanych bloków przedsionkowo-komorowych, kiedy leki nie są wystarczające lub są przeciwwskazane, najczęściej stosowaną i niezwykle skuteczną metodą jest wszczepienie stymulatora serca, czyli popularnie zwanego rozrusznika. To niewielkie urządzenie, wszczepiane pod skórę, które monitoruje rytm serca i w razie potrzeby wysyła impulsy elektryczne, aby utrzymać jego prawidłową częstość. Dzięki stymulatorowi pacjenci odzyskują energię, ustępują omdlenia i zawroty głowy, a jakość ich życia znacząco się poprawia. Procedura wszczepienia jest rutynowa i powszechnie dostępna w polskich szpitalach.

W przypadku niektórych rodzajów arytmii, które są oporne na leczenie farmakologiczne lub pochodzą z konkretnego, zlokalizowanego ogniska w sercu, stosujemy ablację przezskórną. Jest to zabieg inwazyjny, podczas którego za pomocą specjalnej elektrody, wprowadzonej do serca przez naczynia krwionośne, niszczy się (np. poprzez ogrzewanie lub zamrażanie) tkankę odpowiedzialną za generowanie lub przewodzenie nieprawidłowych impulsów. Ablacja jest bardzo precyzyjną metodą, która w wielu przypadkach pozwala na trwałe wyleczenie z arytmii.

Dla pacjentów z groźnymi dla życia arytmiami komorowymi, które mogą prowadzić do nagłego zatrzymania krążenia, przeznaczone jest wszczepienie kardiowertera-defibrylatora (ICD). To zaawansowane urządzenie, które nie tylko pełni funkcję rozrusznika, ale również monitoruje rytm serca i w razie wykrycia groźnej arytmii, może ją przerwać za pomocą impulsu elektrycznego (defibrylacji). Zarówno ablacja, jak i wszczepienie ICD to metody dostępne w wyspecjalizowanych ośrodkach kardiologicznych w Polsce, takich jak Narodowy Instytut Kardiologii w Warszawie, co daje pacjentom dostęp do najnowocześniejszych form terapii.