Zaburzenia osobowości BNO: Co oznacza i jak skutecznie leczyć?

Zaburzenia osobowości BNO to termin, który często budzi wiele pytań i niepokoju. Jeśli szukasz informacji na ten temat, prawdopodobnie Ty lub ktoś z Twoich bliskich spotkał się z taką diagnozą i chcecie zrozumieć, co ona właściwie oznacza. W tym artykule, jako Dagmara Wieczorek, postaram się kompleksowo wyjaśnić definicję zaburzeń osobowości BNO, omówić typowe objawy, proces diagnostyczny, dostępne metody leczenia, a także przybliżyć zmiany, jakie wprowadza nowa klasyfikacja ICD-11, abyście mogli poczuć się pewniej na tej niełatwej drodze.

Zaburzenia osobowości BNO co naprawdę oznacza ten termin?

Skrót BNO w kontekście psychiatrii oznacza „Bez Bliższego Określenia”. W klasyfikacji ICD-10, która jest wciąż powszechnie stosowana w Polsce, zaburzenia osobowości BNO oznaczone są kodem F60.9. Jest to kategoria, którą ja nazywam „rezydualną” lub „resztkową”. Stosuje się ją, gdy obraz kliniczny pacjenta wskazuje na zaburzenie osobowości, ale nie pasuje precyzyjnie do żadnego z konkretnych, zdefiniowanych typów, takich jak osobowość borderline, narcystyczna czy unikająca. To trochę jak szufladka na przypadki, które nie mieszczą się w żadnej innej, bardziej szczegółowej przegródce.

Diagnoza BNO jest stawiana, gdy pacjent wykazuje objawy zaburzenia osobowości czyli trwałe, nieadaptacyjne wzorce myślenia, odczuwania i zachowania, które znacząco wpływają na jego funkcjonowanie w różnych obszarach życia ale jednocześnie nie spełnia wszystkich kryteriów diagnostycznych dla żadnego specyficznego typu. Może to wynikać z tego, że objawy są zbyt rozproszone, niejasne lub nie w pełni nasilone, aby jednoznacznie zaklasyfikować je do konkretnej kategorii. Dla mnie, jako specjalisty, jest to często punkt wyjścia do dalszej, bardziej wnikliwej obserwacji i pogłębionej diagnostyki.

Warto podkreślić, że BNO często wiąże się z cechami kilku zaburzeń osobowości, co może być mylone z tzw. „zaburzeniami mieszanymi”. Jednakże, w przypadku BNO, mówimy o sytuacji, w której żadna z tych cech nie dominuje na tyle wyraźnie, by postawić konkretne rozpoznanie. To kluczowa różnica BNO jest kategorią dla przypadków, które nie pasują do *żadnej* konkretnej, dominującej kategorii, a nie tylko mieszają cechy kilku, z których jedna mogłaby być wiodąca.

Jakie objawy mogą wskazywać na zaburzenie osobowości typu BNO?

Chociaż diagnoza BNO jest z natury niespecyficzna, osoby z tym rozpoznaniem często doświadczają pewnych wspólnych trudności. Jednym z najbardziej powszechnych problemów są trudności w relacjach interpersonalnych. Pacjenci mogą zmagać się z częstymi konfliktami, niestabilnością w związkach, problemami z zaufaniem do innych, a także z poczuciem bycia niezrozumianym lub odrzuconym. Te wzorce często prowadzą do izolacji i pogłębiają poczucie osamotnienia.

Kolejnym typowym objawem jest niestabilność emocjonalna. Osoby te mogą doświadczać nagłych, intensywnych zmian nastroju, od euforii po głęboki smutek czy złość, często bez wyraźnej przyczyny zewnętrznej. Trudności z regulacją emocji sprawiają, że nawet drobne stresory mogą wywołać silne reakcje, które są nieadekwatne do sytuacji i trudne do opanowania.

Wiele osób z diagnozą BNO zgłasza również problemy z tożsamością. Może to objawiać się jako brak spójnego poczucia „ja”, niepewność co do własnych wartości, celów życiowych, a nawet orientacji seksualnej. Często towarzyszy temu silne poczucie wewnętrznej pustki, które pacjenci próbują zapełnić na różne sposoby, czasem destrukcyjne.

Nie można pominąć również impulsywności i trudności w kontrolowaniu zachowań. Może to prowadzić do ryzykownych działań, takich jak nadużywanie substancji psychoaktywnych, kompulsywne wydawanie pieniędzy, niebezpieczne zachowania seksualne czy wybuchy agresji. Dodatkowo, często obserwuję u moich pacjentów sztywne, nieadaptacyjne wzorce myślenia, na przykład myślenie czarno-białe, które utrudnia elastyczne radzenie sobie z wyzwaniami życiowymi i dostrzeganie niuansów.

Dlaczego diagnoza to BNO, a nie borderline czy narcyzm?

Diagnoza BNO jest stawiana po bardzo dokładnym procesie diagnostyki różnicowej. Oznacza to, że psychiatra lub psycholog kliniczny bierze pod uwagę wszystkie możliwe zaburzenia osobowości, ale stwierdza, że objawy pacjenta nie spełniają wszystkich kryteriów dla żadnego konkretnego typu, na przykład osobowości borderline, narcystycznej czy schizotypowej. To nie jest kwestia braku objawów, lecz ich specyficznego układu, który nie pasuje do żadnej z „gotowych” szufladek.

Często pacjenci z BNO wykazują cechy z różnych zaburzeń osobowości, tworząc swoisty „mieszany” obraz kliniczny. Mogą mieć tendencje do niestabilności emocjonalnej (jak w borderline), ale bez chronicznego lęku przed porzuceniem; mogą wykazywać pewne cechy narcystyczne, ale bez grandiozności i braku empatii w stopniu wystarczającym do pełnej diagnozy narcyzmu. To właśnie ta mozaika objawów, która nie dominuje w żadnym konkretnym typie, prowadzi do rozpoznania BNO.

Warto podkreślić, że diagnoza BNO nie jest koniecznie stała i niezmienna. Często stanowi ona punkt wyjścia do dalszej obserwacji i pogłębionej pracy terapeutycznej. W miarę jak pacjent otwiera się, a terapeuta zyskuje głębszą wiedzę o jego funkcjonowaniu, wzorcach myślenia i historii życia, diagnoza może zostać doprecyzowana. Czasem okazuje się, że pewne cechy dominują bardziej, niż początkowo sądzono, co pozwala na postawienie bardziej specyficznego rozpoznania. To proces, który wymaga cierpliwości i współpracy.

Proces diagnostyczny krok po kroku jak specjalista dochodzi do rozpoznania?

Proces diagnostyczny w przypadku zaburzeń osobowości BNO jest złożony i wymaga doświadczenia klinicznego. Kluczową rolę odgrywa szczegółowy wywiad kliniczny. Psychiatra lub psycholog zbiera informacje o historii życia pacjenta, jego rozwoju, relacjach rodzinnych i rówieśniczych, doświadczeniach traumatycznych, a także o aktualnych objawach i problemach w funkcjonowaniu. Pytania dotyczą różnych obszarów życia: pracy, szkoły, związków, zainteresowań, sposobów radzenia sobie ze stresem oraz wzorców myślenia i odczuwania. Moim celem jest zrozumienie, jak trwałe są te wzorce i jak głęboko wpływają na życie pacjenta.

Poza wywiadem, niezwykle ważna jest obserwacja zachowania pacjenta podczas sesji. Sposób, w jaki pacjent komunikuje się, reaguje na pytania, wyraża emocje, dostarcza cennych wskazówek. W niektórych przypadkach, w celu potwierdzenia diagnozy i uzyskania bardziej obiektywnych danych, mogą być wykorzystane standaryzowane testy psychologiczne. Przykłady takich narzędzi to SCID-5-PD (Structured Clinical Interview for DSM-5 Personality Disorders) czy MMPI-2 (Minnesota Multiphasic Personality Inventory-2). Pomagają one usystematyzować zebrane informacje i wychwycić cechy, które mogą być trudne do zauważenia w samym wywiadzie.

Zanim postawi się diagnozę zaburzenia osobowości BNO, kluczowe jest wykluczenie innych zaburzeń psychicznych oraz przyczyn somatycznych. Objawy zaburzeń osobowości mogą nakładać się na symptomy depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, a nawet chorób somatycznych wpływających na funkcjonowanie mózgu. Dlatego specjalista musi upewnić się, że obserwowane wzorce zachowania nie są efektem innej choroby, zażywania substancji psychoaktywnych czy urazu. Diagnoza zaburzenia osobowości dotyczy trwałych wzorców, które pojawiają się najpóźniej w okresie wczesnej dorosłości i są stabilne w czasie.

Leczenie zaburzeń osobowości BNO jak wygląda skuteczna pomoc?

Podstawową i najskuteczniejszą metodą leczenia zaburzeń osobowości, w tym BNO, jest długoterminowa psychoterapia. To proces, który wymaga zaangażowania, cierpliwości i gotowości do pracy nad sobą, ale przynosi realne zmiany. Wybór nurtu terapeutycznego zależy od indywidualnych potrzeb pacjenta, jego objawów, preferencji oraz dostępności specjalistów. Nie ma jednej „najlepszej” terapii dla każdego, dlatego tak ważne jest dopasowanie podejścia.

Jednym z nurtów jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT), która pomaga pacjentom identyfikować i zmieniać destrukcyjne wzorce myślenia i zachowania. Skupia się na teraźniejszości i uczy konkretnych umiejętności radzenia sobie. Równie skuteczna jest Terapia Schematów, która idzie głębiej, pracując z głęboko zakorzenionymi, negatywnymi schematami ukształtowanymi w dzieciństwie. Pomaga zrozumieć, jak te schematy wpływają na obecne życie i uczy, jak je modyfikować.

Dla osób z problemami z regulacją emocji i impulsywnością, które często występują w zaburzeniach osobowości, Terapia Dialektyczno-Behawioralna (DBT) jest szczególnie skuteczna. Uczy konkretnych umiejętności radzenia sobie z intensywnymi emocjami, poprawy relacji interpersonalnych, tolerancji na stres oraz uważności. Jest to terapia bardzo ustrukturyzowana i często prowadzona zarówno indywidualnie, jak i w grupach.

Innym podejściem jest terapia psychodynamiczna, która pomaga zrozumieć nieświadome konflikty, wczesne doświadczenia i wzorce relacyjne, które wpływają na obecne funkcjonowanie pacjenta. Pracuje nad wglądem w siebie i zrozumieniem korzeni problemów, co prowadzi do trwałej zmiany.

Warto zaznaczyć, że farmakoterapia jest stosowana pomocniczo, głównie w celu leczenia objawów współwystępujących, takich jak depresja, lęk, nasilona impulsywność czy wahania nastroju. Leki, takie jak antydepresanty z grupy SSRI czy stabilizatory nastroju, mogą przynieść ulgę w tych symptomach, ale nie leczą samego zaburzenia osobowości. Ich rola polega na stworzeniu lepszych warunków do pracy terapeutycznej, zmniejszając cierpienie i umożliwiając pacjentowi większe zaangażowanie w psychoterapię.

Nowe spojrzenie na diagnozę co zmienia klasyfikacja ICD-11?

W Polsce, podobnie jak na całym świecie, stopniowo wdrażana jest nowa klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych ICD-11. W kontekście zaburzeń osobowości wprowadza ona rewolucyjne zmiany. Przede wszystkim, ICD-11 odchodzi od sztywnych typów zaburzeń osobowości, takich jak borderline czy narcystyczne, na rzecz oceny stopnia nasilenia dysfunkcji osobowości. Zamiast przypisywać pacjenta do konkretnej kategorii, ocenia się, czy dysfunkcja jest łagodna, umiarkowana czy ciężka.

Nowy system pozwala na bardziej zindywidualizowany opis problemów pacjenta poprzez ocenę dominujących cech, czyli domen. Obejmują one między innymi negatywną afektywność (skłonność do negatywnych emocji), anankastię (perfekcjonizm, sztywność), dyssocjalność (brak empatii, manipulacja) czy rozhamowanie (impulsywność). To podejście eliminuje potrzebę diagnozy BNO w dotychczasowym rozumieniu, ponieważ każdy przypadek może być opisany unikalną kombinacją nasilenia dysfunkcji i dominujących cech, bez konieczności „wciskania” go w niepasującą szufladkę.

Dla pacjentów w Polsce te zmiany oznaczają przede wszystkim mniej stygmatyzujące podejście do diagnozy. Zamiast etykietowania, które często bywało krzywdzące, specjaliści będą mogli skupić się na funkcjonalnym opisie problemów. Co więcej, bardziej precyzyjne dopasowanie terapii stanie się łatwiejsze, ponieważ leczenie będzie ukierunkowane na konkretne obszary dysfunkcji i dominujące cechy, a nie na ogólną kategorię. To krok w stronę bardziej humanitarnej i efektywnej opieki psychiatrycznej.

Przeczytaj również: Osobowość zależna: jak odzyskać kontrolę i żyć niezależnie?

Życie z diagnozą BNO jak wspierać siebie i swoich bliskich?

Otrzymanie diagnozy zaburzenia osobowości BNO może być trudne, ale to także początek drogi do lepszego zrozumienia siebie i poprawy jakości życia. Jeśli jesteś osobą z taką diagnozą, ważne jest, aby rozmawiać o niej z bliskimi. Wyjaśnij im, co oznacza BNO, jakie są Twoje trudności i jak mogą Cię wspierać. Otwartość i edukacja bliskich pomogą im zrozumieć Twoje zachowania, które mogą wydawać się niezrozumiałe, i budować wzajemne zrozumienie, a nie mur. Pamiętaj, że to nie jest Twoja wina, a zaburzenie osobowości to choroba, którą można leczyć.

Kluczową rolę w długoterminowym procesie leczenia zaburzeń osobowości odgrywa cierpliwość i samoakceptacja. Zmiana trwałych wzorców myślenia i zachowania to maraton, nie sprint. Będą lepsze i gorsze dni, momenty zwątpienia i frustracji. Ważne jest, aby nie poddawać się, celebrować małe sukcesy i być dla siebie wyrozumiałym. Pamiętaj, że zasługujesz na wsparcie i poprawę swojego samopoczucia.

Nie jesteś sam/a w tej drodze. Szukaj wsparcia w różnych miejscach. Oprócz indywidualnej psychoterapii, bardzo pomocne mogą okazać się grupy terapeutyczne, gdzie możesz dzielić się doświadczeniami z osobami, które przechodzą przez podobne wyzwania. Zaufani specjaliści psychiatrzy, psychologowie, psychoterapeuci są Twoimi przewodnikami. Regularne wizyty i konsekwentna praca z nimi to fundament powrotu do równowagi. Pamiętaj, że proszenie o pomoc to oznaka siły, a nie słabości.